«ریشه عفاف “حیا” است»

بررسی موضوع حیا دارای ابعاد بسیار گسترده‌ای است. برعکس نظر برخی از غربی‌ها که مصر هستند به این نتیجه برسند که اصلا حیا در انسان ریشه ندارد و آن ساخته دست خود انسان است، باید گفت اینگونه نیست و خدا حیا را در برخی از حیوانات نیز قرار داده است.

 «حیا در شرافت انسانی جایگاهی ویژه دارد»  شعار همه انبیاء حفظ حیا بوده است و آن ابعاد و مراتب مختلفی نیز دارد.

وقتی حیا در وجود انسان نهادینه شده و رشد پیدا کند به صورت عفاف به منصه ظهور می‌رسد و موجب می‌شود تا در یک شرایطی آن شخص صاحب حیا به خاطر حفظ حیا، عفت پیشه کند و بر این اساس در بیشتر مقوله‌ها تبلور حیا به صورت عفت، پاکی و پاکدامنی بروز و ظهور پیدا می‌کند.

وقتی در متون دینی خود عنوان عفت را بررسی می‌کنیم، می‌بینیم چون “حیا” ابعاد مختلفی دارد، آن نیز دارای ابعاد و مراتب گوناگونی است که در مواردی چون مسایل جنسی، خوردن و آشامیدن، نگاه کردن و شنیدنی‌ها مطرح می‌شوند.

 در یک جایگاهی، برای رعایت حد واجب عفت برای خانم‌ها حجاب تعریف شده است، بنابراین اگر خانم مسلمانی بخواهد عفت پیشه کرده و به آن چیزی که خدا امر کرده عمل کند، باید حجاب داشته باشد.

 «حجاب، دستورالعملی برای رعایت مرتبه‌ای از عفت است» برخی از خانم‌هایی که دارای حجاب مناسبی نیستند می‌گویند که ما پاکدامن هستیم و حدود و ثغور عفت را رعایت می‌کنیم و پایبند به خانواده هستیم و … بنابراین عفت داریم ولی زیاد نسبت به رعایت حجاب ضرورتی نمی‌دانیم ولی باید گفت که عفت مراتبی دارد.

به مراتبی که اینگونه افراد رعایت می‌کنند عفت گفته می‌شود، ولی آن مراتب، سطح پایین هستند، اسلام حجاب را برای حفظ کامل عفت خانم‌ها تعریف کرده است که بر این اساس اگر خانمی بی‌حجاب باشد به همان اندازه‌ای که بوسیله حجاب، عفت را رعایت می‌کند قطعا بدون آن رعایت عفت را نکرده و روح و وجودش را به نبود عفاف آلوده و تنها درجه پایین عفت را رعایت کرده است.

حال حاضر شاهد این هستیم که بانوانی در غرب با وجود آنکه آنجا همه چیز به اصطلاح راحت است ولی پایبند به همسران و روابط خانوادگی خود بوده و پاکدامن هستند ولی تا حدودی خود را آلوده به آن محیط می‌کنند پس این دو موضوع نباید با هم خلط شوند و باید بدانیم که هر خانمی به هر مقدار که حجاب خود را رعایت می‌کند عفت خود را بیشتر رعایت کرده است.

«حجاب انسان را در یک محدوده‌ای می‌برد که پاکدامنی وی بیشتر حفظ می‌شود»  ممکن است یک خانمی نیز حد شرعی حجاب را رعایت کند ولی در برخی موارد دیگر عفت نداشته باشد بنابراین اگر یک محجبه‌ای در ملاء عام رفتارهای سخیف کند عفت را رعایت نکرده است.

 «در جامعه ما برخی از مفاهیم با هم مخلوط شده‌ و میان خانم‌ها برخی از مفاهیم‌ به درستی فهمیده نشده‌ است»  مثلا برخی از دختران در جامعه ما می‌گویند که ما عفیف هستیم ولی حجاب را دوست نداریم، زیرا حجاب محدودیت است و برخی نیز حجاب را به بحث مسایل انقلاب، نظام و … مرتبط می‌دانند و می‌گویند چون ما مخالف نظام هستیم، حجاب را رعایت نمی‌کنیم چون اگر آن را رعایت کنیم به ما می‌گویند که انقلابی هستیم و ما نمی‌خواهیم انقلابی باشیم.

 این موضوع هم باید تبیین شود زیرا افراد باید بدانند که آنان مسلمان هستند و همانطور که برخی حجاب خود را در آن سوی دنیا نیز رعایت می‌کنند در ایران هم باید حجاب خود را رعایت کنیم و این موضوع ربطی با نظام، حکومت و انقلاب ندارد بنابراین چون ما نتوانسته‌ایم حجاب را به درستی برای مردم جا بیندازیم از آنجایی که اینگونه افراد از مسایلی در کشور ناراضی هستند اعتراضشان در عرصه رعایت حجاب بروز می‌کند.

از جمله تاثیرات و فواید حجاب در جامعه می‌توان به این نکته اشاره کرد که اگر خانم‌ها از حجاب استفاده کنند در تمنیات و توقعاتی که از مردها دارند بسیار موفق‌تر خواهند بود.

حمله‌هایی که به حیا، عفاف و حجاب می‌شود هجمه‌هایی است که مکاتب غربی در ابعاد مختلف هم به حجاب و حیا و هم به عفاف آورده‌اند و حتی نسبیت در اخلاق را مطرح کرده‌اند و بر این اساس حیا را نیز زیر سوال برده‌اند.

ما اول باید بحث حیا را در جامعه جا بیندازیم بعد ابعاد آن را مطرح کنیم که بروز و ظهورش در برخی مواقع با بحث عفاف مرتبط است و سپس شدت و ضعف عفت را تبیین کنیم و نتایج آن را هم بگوییم زیرا اگر زنان و مردان متوجه شوند که عفت برایشان چه تاثیراتی دارد آنگاه بحث حجاب را می‌توانیم برایش مطرح کنیم و بگوییم که حجاب بهترین وسیله برای حفظ عفاف است.

در اظهاراتی که بانوان غربی که با حجاب شده‌اند می‌گویند “ما تا قبل از اینکه باحجاب شویم حس نمی‌کردیم که عفت یعنی چه و آنگاه که حجاب را رعایت کردیم آن را متوجه شدیم.”

 «اگر حیا و عفاف را از منظر فطری بودن مطرح و تبیین کنیم بسیاری از مسایل در این عرصه حل خواهند شد»  متاسفانه در این زمینه از راه‌های دیگر وارد شده‌ایم و در کتاب‌های دبستانی و دانشگاهی ما روی ریشه‌های اخلاقی این موضوع کار نشده است و زمانی بحث حجاب را مطرح می‌کنیم که دیگر دختران متوجه لزوم آن نمی‌شوند.

 در این جریان فمنیسم که می‌خواهند بوسیله آن به طرح مباحث آزادی زنان و حقوق آنان ‌بپردازند برخی از مردها نفوذ پیدا کرده‌اند و از راه شعارهای فمنیسمی آمده‌اند کارهایی کرده‌اند که تیشه به ریشه همان مباحثی که مدعی‌اش هستند خورده‌ است و برای سودجویی از زنان این شعارها را داده‌اند و در همین زمینه مباحثی چون حجاب را زیر سوال برده‌اند.

 این در حالی است که اسلام مقام زن را بالا برده و بر تخت نشانده و گفته که تو احترام داری و باید بنشینی خانه و مرد به تو نفقه بدهد و احترام تو را داشته باشد و ثروت تو برای خودت است که اینها احکامی متعالی است.

این در حالی است که برخی بانوان در همین جامعه ایران، خرج مردهایشان را می‌دهند و توقع مردان در این عرصه از آنان نیز روز به روز بیشتر می‌شود.

اگر همه بانوان حجاب خود را به درستی رعایت کنند مردان نیز عفت‌شان بیشتر شده و پایبند به بانوان خود می‌شوند و از هرزه‌گری‌ها نجات پیدا می‌کنند و به همین دلایل در اسلام بر ضرورت حجاب تاکید بسیار شده است.

جامعه ما و صاحب قلم‌ها و اندیشمندان و رسانه‌های ما خوب در این مسائل کار نکرده‌اند و با زیرکی نتوانسته‌اند این موضوع‌ها را تبیین کنند زیرا کسی به طرح مستقیم این مباحث گوش نمی‌دهد.

پیشنهاد: باید در این زمینه برنامه‌های مختلفی بسازند که کسانی که با حجاب بوده‌اند چقدر از بسیاری از مسایل حفظ شده‌اند و کسانی که بی‌حجاب بوده‌اند تا چه میزان دچار خطرات شده‌اند تا مردم با همه وجود ضرورت حفظ حیا را حس کنند اگر نه همان‌طور که می‌بینیم با این مسایل چشم و هم‌چشمی که هست وضع موجود هر روز بدتر از روز قبل است.

این مقاله به بیان مفهوم عفاف و حجاب و نقش آن در ایجاد امنیت و آرامش و به تأثیری که در بعد فردی و اجتماعی دارد، می پردازد و همچنین به تشریح نتایج سوء بی حجابی و تأثیر اعمال فرد بر اجتماع و نیز به مسأله عفاف و حجاب از منظر قرآن و احادیث پرداخته است. زن در سایه عفاف و حجاب می تواند به ارزش های والای انسانی دست یابد و نیز پوشش مناسب باعث می شود توجه انسان در این جهان سطحی به حقایق معطوف گردد. ثمره حجاب شناخته شدن جایگاه واقعی زن به عنوان انسانی با ویژگی های خاص خود است که این شناخته شدن، به برکت حجاب پدیدار می شود؛ حجاب به عکس آنچه می گویند، بیشتر زن را می شناساند. حجاب ثمرات بسیاری از جهات گوناگون دارد که مهمترین آن کسب امنیت و آرامش است؛ این مقوله از آن جهت حائز اهمیت بسیاری است که علاوه بر خود شخص تأثیری همگانی دارد، زیرا در قانون پوشش و حجاب، هم به حقوق عمومی زنان به عنوان نیمی از پیکره جامعه و هم به حقوق عمومی خانواده به عنوان واحدی اجتماعی و هم به نسل آینده به عنوان گروهی که پایه های سعادت مادی و معنوی آنان در گرو نوع روابط اجتماعی امروز آنها است توجه شده است.
کلمه های کلیدی:

مقدمه

دیدگاه قرآن و احادیث نسبت به مسأله عفاف و حجاب

22. مهدیزاده، حسین، حجاب شناسی (چالش ها و کاوش های جدید)، انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، 1381، ص 5 و 11 و 16 و 18 و 23.

چه خوش گفت زالى به فرزند خويش‏
چو ديدش پلنگ افكن و پيلتن‏
گر از عهد خرديت ياد آمدى‏
كه بيچاره بودى در آغوش من‏
نكردى در اين روز بر من جفا
كه تو شيرمردى و من پير زن(4)
فلسفه احترام و تكريم نسبت به والدين
خداوند متعال در قرآن كريم شيوه‏ها و الگوهاى مختلف در راستاى احترام به مقام والدين به ويژه مادر براى ما معرفى فرموده است يعنى علاوه بر اينكه به دوران سرشار از رنج و درد باردارى اشاره مى‏فرمايد، نحوه تكريم و تجليل را نسبت به مقام مادر براى ما اثبات مى‏فرمايد آيه زير از سوره احقاف گواه بارزى بر اين مدعاست:
«و وصّينا الانسان بوالديه احساناً حملته امّه كرها و وضعته كرها و حمله و فصاله ثلثون شهراً حتى اذا بلغ اشدّه و بلغ اربعين سنةً قال ربّ اوزعنى ان اشكر نعمتك الّتى انعمت علىّ و على والدىّ...؛(5) و ما انسان را به احسان و نكوداشت در حق مادر خويش سفارش كرديم كه چگونه مادر با رنج و زحمت بار حمل را تحمل نمود و با درد و رنج توصيف‏ناپذير وضع حمل كرد چه در طول اين سى ماه بزرگترين ايثار و فداكارى را در مورد فرزندش انجام مى‏دهد.»
بعد از دوران زايمان كه يكى از سخت‏ترين لحظات زندگى مادر است دوران حساس و سخت ديگرى در پيش است. دوران مراقبت شبانه روزى از فرزند، دورانى كه فرزند كوچك بيمار قادر به بيان محل درد نيست و در صورت گرسنگى و تشنگى و يا گرم و سرد بودن محيط زندگى قادر به بيان آنها نيست. مادر بايد يك يك اين نيازها را تشخيص داده و برآورده سازد. لذا آيه مى‏فرمايد هنگامى كه طفل به حد رشد و تكامل رسيد آنگاه سزاوار است كه عرضه دارد خدايا، مرا بر نعمتى كه عطا فرمودى توانايى بخش و نحوه تشكر كردن از والدين را به من بياموز.
در پاره‏اى از احاديث آمده است كه ام سلمه خدمت پيامبر(ص) رسيد و عرض كرد: همه افتخارات نصيب مردان شده، زنان بيچاره چه سهمى از اين افتخارات دارند؟ پيامبر(ص) فرمود:
« بلى اذا حملت المرئة كانت بمنزلة الصائم القائم المجاهد بنفسه و ماله فى سبيل اللّه فاذا وضعت كان لها من الاجر مالايدرى احدٌ ما هو لعظمة، فاذا ارضعت كان لها بكلّ مصة كعدل عتق محررٍ من ولد اسماعيل، فاذا فرغت من رضاعه ضرب ملكٌ كريم و على جنبها و قال استأنفى العمل فقد غفرلك...؛(6)
هنگامى كه زن باردار مى‏شود در تمام طول مدت حمل به منزله روزه دار و شب زنده دار و مجاهد در راه خدا با جان و مال است و هنگامى كه وضع حمل مى‏كند آنقدر خدا به او پاداش مى‏دهد كه هيچكس حد آنرا از عظمت نمى‏داند و هنگامى كه فرزندش را شير مى‏دهد در برابر هر مكيدنى از سوى كودك خداوند پاداش آزاد كردن برده‏اى از فرزندان اسماعيل را به او مى‏دهد و هنگامى كه دوران شيرخوارگى كودك تمام شد يكى از فرشتگان بزرگوار بر پهلوى او مى‏زند و مى‏گويد: برنامه اعمال خود را از نوآغاز كن چرا كه خداوند همه گناهان ترا بخشيد.»
نكته بسيار مهم كه از محتواى آيه سوره احقاف برمى‏آيد مسئله مهلت شكرگزارى فرزند نسبت به خداوند كه نعمت وجود والدين را به او افاضه فرموده و تكريم مقام والدين در سن چهل سالگى «اربعين سنه» مى‏باشد. آدمى در اين سن به اوج بلوغ حكمت و دانش عقلانى نايل مى‏شود و غالب انسانهايى كه در سنين پختگى و نضج افكار قرار مى‏گيرند و عمر ارزشمند را صرف كارهاى ناشايست و لغو و باطل نمى‏كنند چنين سنينى به منزله شكوفايى قوه تفكر و تعقل بشر تا به سر حد كمال مى‏باشد. همانگونه كه پيامبر اسلام(ص) در چهل سالگى به مقام شامخ رسالت مبعوث گرديد.
همچنين نص آيه شريفه «حتى اذا بلغ اشدّه و بلغ اربعين سنه» دلالت بر اين موضوع دارد كه گاه فرزند در اوج دوران حيات از شور و حال نشاط و چالاكى خاص خويش برخوردار است و گاهى در حين غرور جوانى اسباب نگرانى و زحمت و دردسر را براى والدين فراهم مى‏سازد. لذا رسيدن به مرحله «بلغ اشدّه» زمان آرامش روح و تعادل عقل انسان كمال يافته و شايد آخرين مهلت شكرگزارى نسبت به والدين باشد. اما جاى سؤال باقى است كه آيا تشكر و قدردانى از زحمات والدين به مدت زمان خاصى مربوط است تا انسان قادر به انجام اين تكليف بزرگ بوده فرصت مطلوب اين نعمت عظيم را از دست ندهد و در هنگام مرگ از بابت كوتاهى تقصير، شرمنده از دنيا نرود؟!
بدين لحاظ حضرت سجاد(ع) در مناجات خويش از پروردگار متعال درخواست توفيق در اداى حقوق والدين فرموده و از خداوند مسئلت مى‏نمايد كه آن جناب را نسبت به دانش و ادراك وظايفى كه درباره ايشان واجب است توفيق بخشد از ديدگاه سيد الساجدين حقوق والدين و اداى حسن وظيفه نسبت به زحمات آنان بقدرى ارزشمند شمرده مى‏شود كه حتى بعد از مرگ آنها، انسان قادر به دريافت كنه اين عظمت نمى‏باشد و نمى‏تواند ذرّه‏اى از آنهمه محبت را جبران سازد.
آن حضرت در اين راستا خطاب به درگاه كبريائى و آستان ربوبى اين چنين بيان مى‏فرمايد: «... و الهمنى علم ما يجب لهما علىّ الهاماً واجمع لى علم ذلك كلّه تماماً، ثمّ استعملنى بما تلهمنى منه و وفقنى للنّفوذ فيما تبصرنى من علمه حتّى لايفوتنى استعمال شى‏ء علمتنيه ولا تثقل اركانى عن الحفوف فيما الهمتنيه...؛(7)
خدايا... دانستن آنچه درباره والدين بر من واجب است الهام نما و آموختن همه آن واجبات را بى‏كم و كاست برايم فراهم آور. سپس مرا به آنچه كه به من الهام مى‏فرمايى وادار كن و براى انجام در آنچه به دانستن آن بينايم مى‏سازى توفيقم ده تا بجا آوردن چيزى از آن‏چه مرا به آن دانا گردانيده‏اى از من فوت نگردد و اندام و اعضاء من از خدمت در آنچه به من الهام نموده‏اى سنگين نشود.»
همچنين خداوند متعال در ارتباط با زحمات طاقت فرسا و رنجهاى بيشمار مادر چه در حين باردارى و چه در ايام پرورش فرزندان وصيت يا توصيه‏اى مشابه در سوره لقمان فرموده است:
«و وصّينا الانسان بوالديه وهناً على وهنٍ و فصاله فى عامين ان اشكرلى و لوالديك الىّ المصير..؛(8)
و ما به هر انسانى سفارش كرديم كه در حق مادر خويش نيكى كند كه از روى «وهن» (سنگينى و ضعف) بار حمل فرزند را برداشته تا مدت دو سال كه طفل را از شير باز مى‏گيرد. هر انسانى بايستى در ابتدا مرا شكر گويد و آنگاه مادر را تشكر و سپاس گويد و بازگشت خلق بسوى خداست.»
حال چرا كلمه «وهن» در اين آيه ذكر شده؟ خداوند در اين آيه به مستدل‏ترين دلايل علمى اشاره كرده مى‏فرمايد: «مادر، فرزند خويش را حمل مى‏كند در حالى كه هر روز ضعف و سستى او افزون مى‏شود.» اين مسئله از نظر علمى هم ثابت شده و تجربه نيز نشان داده كه مادران در دوران باردارى گرفتار وهن و سستى مى‏شوند. زيرا شيره جان خويش را به پرورش طفل اختصاص داده و از تمام مواد حياتى وجود خود بهترين عناصر حيات بخش را تقديم او مى‏دارند.(9)
مادران اولياء و پيامبران‏
خداوند متعال در قرآن كريم از زنانى همچون ساره همسر ابراهيم و يا همسر زكريا و قابليت و استعداد مادرشدن در آنها ياد مى‏كند. اگرچه اين قبيل زنان سالهاى زيادى از عمر خود را سپرى نمودند لكن خداوند آنان را مستعد مادرى و بروز عواطف مادرانه فرمود. نظير همسر زكريا كه با وجود نازايى و كبر سن، خداوند به او يحيى را مرحمت فرمود همانگونه كه در آيات زير به زكريا تولد يحيى بشارت داده شده است:
«يا زكريا انّا نبشرك بغلامٍ اسمه يحيى لم نجعل له من قبل سميّا؛ اى زكريا ما ترا به پسرى بنام يحيى بشارت مى‏دهيم كه قبل از او چنين نامى را براى كسى قرار نداديم.»
زكريا كه در محراب عبادت بسر مى‏برده است سخت از اين ندا مدهوش شده و با شگفتى هرچه تمام عرضه مى‏دارد كه:
«قال ربّ انّى يكون لى غلامٌ و كانت امرأتى عاقراً و قد بلغت من الكبر عتياً...؛ خدايا... چگونه براى من پسرى خواهد بود در حالى كه زنم نازاست و من به نهايت كهنسالى و پيرى رسيده‏ام.»
«عاقر» در اصل از واژه «عقر» به معنى ريشه و اساس يا به معنى «حبس» است و اين كه به زنان نازا عاقر مى‏گويند به خاطر آن است كه كار آنها از نظر پيدايش فرزند به پايان رسيده يا اين كه تولد فرزند در آنها محبوس شده است.(10)
اما به رغم اين ابهامات آنگونه كه علم امروزه و عقايد عامه ثابت مى‏كند كه باردارى براى زن در سنين بالا خطرناك و مشكل آفرين مى‏باشد خداوند قادر و توانا بر اينگونه عقايد پوچ خط بطلان كشيده و مى‏فرمايد:
«قال كذلك قال ربّك هو علىّ هين و قد خلقتك من قبل و لم تك شيئاً...؛ فرمود: اينگونه پروردگارت گفته و اراده كرده است كه اين كار بر من آسان است من قبلاً ترا آفريدم و چيزى نبوده‏اى!»
همين بشارت را خداوند به «ساره» همسر ابراهيم در سن نودسالگى مى‏بخشد.
«فبشّرناها باسحق و من وراء اسحق يعقوب، قالت يا ويلتى أالدوانا عجوزٌ و هذا بعلى شيخاً انّ هذا لشى‏ء عجيبٌ...؛
پس او را بشارت داديم به اسحاق و از پس اسحاق به يعقوب. گفت اى واى بر من آيا فرزند آورم در حالى كه من زنى پير بيش نيستم و شوهرم پيرمردى بيش نيست بدرستيكه هر آينه اين چيزى است عجيب.»(11)
حتى خداوند بدون دخالت اسباب و وسايط مربوط به زناشويى و نكاح قادر است كه از زنى بى‏شوهر، فرزندى در حد و مرتبه پيامبر خلق نمايد نظير مريم(س) دختر عمران كه در نهايت پاكدامنى و زهد در ميان قوم و عشيره خود مى‏زيست و به نيكوترين وجهى خدا را عبادت مى‏نمود هنگامى كه جبرئيل در هيئت انسانى نيكو بر مريم جلوه كرده و عرضه مى‏دارد كه:
«انا رسول ربّك لأهب لك غلاماً زكيّاً؛من فرستاده خدا بسوى تو هستم تا پسرى پاكيزه به تو ببخشم.»
مريم(س) كه دست هيچ مردى به او نرسيده بود با بيم و هراس سؤال مى‏كند:
«انّى يكون لى غلامٌ و لم يمسسنى بشرٌ و لم اك بغيّا...؛ چگونه براى من پسرى خواهد بود در حالى كه مرا هيچ انسانى لمس نكرده و بدكاره و شقى نبودم.»(12)
حضرت مريم(س) در چنين حالاتى تنها به اسباب ظاهرى مى‏انديشيد و تصورش همچون ساير انسانها بر اين بود، براى اينكه زنى صاحب فرزند شود دو راه بيشتر ندارد يا ازدواج و انتخاب همسر و يا آلودگى و انحراف...
خداوند همان جمله‏اى را كه به ساره فرمود به مريم فرمود.
«هو علىّ هيّن» چه بسا زنانى كه با طى مراحل و مقدمات ظاهرى و شرعى از طريق عقد نكاح با مردان محرم مى‏شوند لكن از نحوه تربيت صحيح فرزندان در ناآگاهى بسر مى‏برند و غالباً فرزندانى مجرم و مفسد به جامعه بشرى تحويل مى‏دهند!! همچنين جاى سؤال و ابهام باقى است كه در صورت نيافتن شوهرى زاهد و پارسا يك زن ديندار چگونه مى‏تواند فرزندى پديد آورد؟!.
اين امر براى خداوند بسيار آسان است اما براى انسانها اين باور و يقين كه خداوند مى‏تواند از يك زن بكر فرزندى پيامبرگونه پديدآورد بسيار غيرممكن مى‏نمايد، حال هدف از پيدايش مولودى بدون پدر چه بوده؟ استاد محقق آيت اللّه مكارم شيرازى مى‏فرمايد كه: «ما مى‏خواهيم او را آيه و اعجازى براى مردم قرار دهيم «و لنجعله آية للنّاس». ما مى‏خواهيم او را رحمتى از سوى خود براى بندگان بنمائيم. «و رحمةً منّا» اين امرى است پايان يافته و جاى گفتگو ندارد. «و كان امراً مقضيا».(13)
تساوى تكريم والدين از ديدگاه قرآن كريم‏
اگر چنانچه از آلام و متاعب عديده مادران در دوران باردارى و وضع حمل و پرورش فرزند در قرآن كريم سخن به ميان آمده است و بطور اندك از زحمات پدر اشاره رفته است اين مسئله دليل بر بى اهميت شمردن مقام پدران نمى‏باشد. خداوند در مقام تساوى تكريم والدين خطاب به فرزندان جهت حمايت و دستگيرى مى‏فرمايد: «و احفض لهما جناح الذلّ من الرحمة و قل ربّ ارحمهما كما ربّيانى صغيرا؛(14) و بالهاى خود را از روى فروتنى و مهربانى و رحمت بر سر هر دو آنها بگشاى و بگو خدايا به آنها رحم كن همانگونه كه مرا در كودكى پرورش دادند.»
از ديدگاه خداوند منّان بحدى رحمت و رأفت ارجمند و مقدس شمرده مى‏شود كه عطوفت فرزند به منزله دوبال پرنده قلمداد شده كه از روى ذلّ و فروتنى بر سر پدر و مادر گشاده مى‏گردد اين تشبيه زيبا در اصطلاح علم بيان به استعاره مكنيه تعبير شده است. چون هنگام حذف ادات تشبيه عبارتى كه مفهوم مى‏گردد همانا فروتنى،رأفت و عطوفت سرشار از عشق و عاطفه فرزندان مى‏باشد.(15)
در اين آيه به ظرافت‏هاى حساس و نكته‏هاى پرمعنا در رابطه با احترام به پدر و مادر و نيز آزمايش فرزندان در ارتباط با نحوه نگاهدارى صحيح و ايثارگرانه آنها اشاره شده است:
1- توجه به حالات پيرى پدر و مادر كه در زمان كهولت و بيمارى بيشتر به حمايت و محبت نيازمند مى‏باشند چه آنها ممكن است كه بر اثر ناتوانى نتوانند از جاى برخيزند يا در امر نظافت شخصى كوشا باشند لذا فرزندان مورد آزمايش قرار مى‏گيرند كه آيا از صبر و حوصله كافى براى نگهدارى مهربانانه و مؤدبانه برخوردار هستند يا خير؟
2- ايجاد انگيزه تواضع و فروتنى «خفض جناح».
3- هنگامى كه فرزند سر برآستان الهى مى‏سايد و پروردگار خويش را حمد و سپاس مى‏گويد پدر و مادر را در حال حيات و ممات فراموش نكند و از خداوند براى آنها تقاضاى رحمت كند و به خدا عرضه دارد كه: بارالها! همانگونه كه آنها در كودكى مرا تربيت كردند و از نشاط و جوانى به لحاظ بالندگى و تكامل فرزند خويش ايثار نمودند هم اكنون آنها را مشمول عنايت و رحمت خود قرار بده.
نيكى بايد مستقيم و بدون واسطه باشد
قرآن كريم در سوره انعام، آيه 151، نيكى به پدر و مادر را بلافاصله بعد از مبارزه با شرك عنوان مى‏نمايد كه دليل بر اهميت فوق العاده حق پدر و مادر در دستورات فرهنگ اسلامى است. در اين آيه مى‏فرمايد: «الّا تشركوا به شيئاً و بالوالدين احساناً؛هيچ چيز را شريك خدا قرار ندهيد و نسبت به پدر و مادر نيكى كنيد.»
اصل فرمايش اين است كه: «بالوالدين احساناً؛ اگر مى‏فرمود:
الى الوالدين احساناً؛
يعنى نيكى كردن هرچند به طور مستقيم و يا غير مستقيم باشد. اما «بالوالدين احساناً»
يعنى نيكى كردن به طور مستقيم و بدون واسطه، آيه مى‏فرمايد موضوع نيكى به پدر و مادر آنقدر اهميت دارد كه بايد فرزند شخصاً و بدون واسطه آنرا انجام دهد.(16)
اطاعت از والدين مشرك جايز نيست‏
همه ما مى‏دانيم كه شرك در اسلام عملى حرام و زشت شمرده مى‏شود و انسان مشرك نجس قلمداد مى‏گردد. از ديدگاه اسلام اگرچه مقام پدر و مادر بسى ارزشمند شمرده مى‏شود لكن فرزند مسلمان وظيفه دارد از اطاعت پدر و مادر مشرك سرباز زند. نمونه بارز آن داستان سلمان فارسى است كه بر آئين مجوس بود لكن بعد از گرايش به اسلام از نزد والدين خويش كه هر دو مشرك بودند گريخت و از اوامر آنها اطاعت ننمود.
قرآن كريم در سوره عنكبوت اگرچه ما را به احسان نسبت به والدين فرا مى‏خواند لكن در جايى از آيه مى‏فرمايد كه اطاعت از پدر و مادر مشرك كه سعى و تلاش بر شرك ورزيدن فرزندان خويش دارند جايز نيست. آيه ذيل گواه بارزى بر اين مدعاست:
«و وصّينا الانسان بوالديه حسناً و ان جاهداك لتشرك بى ما ليس لك به علمٌ فلاتطعهما...»(17)
ما به انسان توصيه كرديم به پدر و مادر خويش نيكى كند و اگر آن دو تلاش كنند و اصرار ورزند كه براى من شريك قائل شوى كه به آن علم ندارى از آنها اطاعت مكن.
تربيت صحيح مادر گام اساسى بسوى سعادت‏
عمده طرز تفكر موهوم در جامعه عرب قبل از اسلام بر اين باور استوار بود كه نه تنها دختران و زنان عضو اصلى و شاخص جامعه بشمار نمى‏روند بلكه گاه در حكم ظروفى براى نگاهدارى و آفرينش پسرانى قلمداد مى‏شدند كه تنها براى اصل و نسب آفرينى پدران فرزند مى‏آورند همانگونه كه يكى از شاعران عصر جاهلى اينگونه سروده است:

و انّما امهات النّاس اوعيه‏
مستودعات و للانساب آباء
مادران در حكم ظروف براى پرورش انسانها مى‏باشند و تنها براى نسب پدران فرزند مى‏آورند!(18)
چه بسا مادرانى كه با زحمات و مشقات فراوان تنها به داعيه بقاء نسل و تحكيم بنيان خانواده و فرزندان خود را در بطن خويش مى‏پرورانند و يا متحمل هزينه‏هاى سنگين و گزاف در امر زايمان و رشد و تكامل فرزند مى‏گردند لكن از شناخت ماهيت تعليم و تربيت در ناآگاهى بسر مى‏برند و همين عوامل علاوه بر فرسايش نيروى جسمانى منجر به ناديده انگاشتن عواطف واقعى و همه جانبه آنان در امر ايفاى وظايف خطير مادرانه و پرورش اطفال و ارضاء خواسته‏هاى مشروع و بر حق فرزندانشان خواهد گشت. آيا چنين مادرانى كه فرزندان خويش را در مسير تباهى و فساد سوق مى‏دهند و موجب توليد زحمات عديده و مشكلات و ناهنجاريهاى فراوان اجتماعى را فراهم مى‏سازند به واقع بهشت در زير پاى آنهاست؟! اگر چنانچه پيامبر اسلام(ص) مى‏فرمايند:
تناكحوا...تناسلوا. ازدواج كنيد و فرزند آوريد كه من در قيامت به امت خويش مباهات خواهم نمود. مراد از اين فرمايش يك جمعيت متعادل و به عبارت بهتر و فراگير يك امت سازمان يافته و تربيت شده در امر تهذيب و تزكيه نفوس اجتماع مى‏باشد نه يك جمعيت رو به تزايد لجام گسيخته و فاقد روح تربيت و تعالى اخلاقى كه حتى از قابليت ذاتى لازم جهت تربيت پذيرى بى‏بهره مى‏باشند و هر از گاه مشكلات عديده را فراهم ساخته و مرتكب جرايم گوناگون مى‏شوند.
داستان شگفت آور خضر و كشتن طفل بدست او مبيّن آنست كه آن جناب از طريق علم لدنى و دانش الهامى و شهودى پى به فساد و عدم صلاحيت او برده بود. خضر در پاسخ اعتراض موسى(ع) خواهان فرزند صالح بود تا از اين طريق جمعيت متعادل و كمال يافته صالحان پديدار شود. او از خداوند درخواست نمود تا فرزند صالح به والدين با ايمان مرحمت فرمايد.
«...و امّا الغلام فكان ابواه مؤمنين فخشينا ان يرهقهما طغياناً و كفراً فاردنا ان يبدلهما ربّهما خيراً منه...»(19)
بارها به تجربه ثابت شده خانواده هايى كه از فرزندان كمتر برخوردارند و مادر به منزله مدير در امر اداره منزل و تعليم صحيح فرزندان به شمار مى‏رود از امكانات لازم جهت تربيت و رشد و تعالى فرزندان خويش بهره‏مند مى‏باشند. لكن خانواده‏هاى پرجمعيت كه از كنترل لازم جهت حفظ و حراست اولاد خويش از دستبرد شياطين اجتماع در ناآگاهى بسر مى‏برند نمى‏دانند كه به پرورش شايسته كداميك از آنها توجه كنند!. قرآن كريم در اين رابطه مى‏فرمايد:
«المال و البنون زينة الحياة الدنيا و الباقيات الصالحات خيرٌ عند ربك ثواباً و خير املا...؛(20) مال و ثروت و فرزندان مايه زينت حيات دنيا هستند اما آنچه از خير و صلاح باقى ماند بهتر است.
خواجه نصير الدين طوسى هدف از تربيت كودك را اين چنين معرفى مى‏كند:
«و چون رضاع (شيردهى) او تمام شود به تأديب و رياضت اخلاق او مشغول بايد شد پيشتر از آنكه اخلاق تباه فراگيرد چه كودك مستعد بود و به اخلاق ذميمه ميل بيشتر كند به سبب نقصان و حاجاتى كه در طبيعت او بود...»(21)
مطالعه در زندگينامه بسيارى از دانشمندان و فيلسوفان جهان و علل ترقى و پيشرفت آنان در علم و حكمت، هر وجدان آگاه و افكار بيدار را به قضاوت صحيح پيرامون تربيت شايسته و سازنده مادران ارجاع مى‏دهد. «كنفوسيوس» حكيم و فيلسوف معروف چين رمز موفقيت و تعالى خويشتن را مرهون مادرى مهربان و دانا مى‏دانست كه در آخرين دم حيات از هيچگونه كوششى جهت رفاه فرزند دريغ نورزيد، هنگامى كه مادر آن حكيم از دنيا رفت كنفوسيوس بسيار متأثر و محزون بود و حتى چنگ و تار خويش را شكست. مادر «منسيوس» پيشواى مكتب اصولى چين در خصوص پيشرفت فرزند دست به اقدام جالبى زد. هنگامى كه همسر آن زن فوت شد او با فرزند خويش در خانه‏اى سكنى گزيد كه در حوالى گورستان بود. مادر منسيوس مشاهده كرد كه فرزندش پيوسته از اعمال گوركنان تقليد مى‏كند ناچار به ترك خانه گرديد و در محله‏اى مشرف به بازار سكونت گزيد لكن دريافت كه منسيوس در بازيهاى خويش بسان كاسبان و اهل حرفه رفتار مى‏كند ناچار به ترك آن محل شد و عاقبت در محله‏اى كه غالب فيلسوفان و حكما در آنجا ساكن بودند رحل اقامت افكند. بعد از چندى آن زن دانا دريافت كه فرزندش با فيلسوفان و اهل دانش سرو كار يافته است لذا در همان محل جايگزين گشت تا منسيوس حكيم و فيلسوف شهير گرديد.(22)
اگر افلاطون و سقراط بوده‏اند بزرگ‏
بزرگ بوده پرستار خردّى ايشان(23)
بانوى مجتهده امين(ره) معروف به بانوى اصفهانى كه نقش ارزنده و شامخى پيرامون تعليم و تربيت شايسته زنان در قرن معاصر دارد پيرامون پرورش و تعالى روان فرزندان توسط مادر اين چنين به بانوان مسلمان اندرز مى‏دهد:
«...اى بانوان...شما موظف به امر بزرگى هستيد زيرا كه جاى ترديد نيست كه اولين كلاس تربيت بشر، دامن مادر است وقتى بشر پا در اين عالم مى‏گذارد چون لوح وجود او خالى است تربيت مادر و آنچه از قبل او به وى القاء مى‏شود مثل نقشى كه بر سنگ زده مى‏شود به همين گونه در سينه طفل نفوذ مى‏كند و سعادت و شقاوت در همان ابتدا در وى تعبيه مى‏شود... بديهى است كه هر خلق و ملكه‏اى كه در انسان رسوخ نمايد زائيده شده تكرار عمل اوست... اگر مادر از ابتدا مانع از اعمال زشت كودك شود به هنگام بزرگسالى به فساد اخلاق گرفتار نخواهد شد...»(24)
خواجه نصيرالدين طوسى نخست مرتبه تأديب كودك را منع از مخالطت اضداد مى‏داند چون همنشينى و ديدار غير متجانس موجب فساد طبع كودك خواهد شد:
«... و اول چيز از تأديب او آن بود كه او را از مخالطت اضداد كه مجالست و ملاعبه ايشان مقتضى فساد طبع بود نگاه دارند چه نفس كودك ساده باشد و قبول صورت از اقران خود زودتر كند...»(25)
حضرت زهرا(س) تجسم عينى بهترين آموزگار و مربى فرزندان‏
حضرت فاطمه زهرا(س) بهترين الگوى راستين مادران فداكار و از جان گذشته در امر تعليم و تربيت فرزندان عزيز خويش مى‏باشد. مقام شامخ آن حضرت در ايفاى وظايف خطير مادرى به قدرى والا شمرده مى‏شود كه آن بانو علاوه بر مقام «ام الائمه» دلسوزانه به پدر مكرم خويش رسول اللّه(ص) مهر و محبت بى‏شائبه ابراز مى‏فرمود تا جائيكه به «ام أبيها» مفتخر گشت. به قول شاعر:
بس كه محبوب است مادر بس كه دارد احترام‏
مصطفى را دخترش زهرا بجاى مادر است(26)
حضرت زهرا(س) در جنبه‏هاى مربوط به تربيت فرزندان مثل دقت در سلامتى آنان، بازى و تشويق و تربيت عبادى و دينى به نوگلان اهل بيت و توجه به حضور و غياب آنان، انتخاب بهترين اسماء جهت فرزندان و...نهايت توجه را مبذول مى‏داشت كه به برخى از اين جنبه‏ها اشاره مى‏كنيم:
دقت در سلامتى روح و جسم آنان‏
آن بانوى عظيم الشأن اسلام در امر رسيدگى به سلامت روح و جسم فرزندان نهايت حساسيت و توجه از خودنشان مى‏داد. در تفسير سوره هل اتى آمده است كه ايشان جهت شفاى حسن و حسين(ع) نذر سه روزه انجام دادند. با حلول ماههاى عبادت مثل ماه شعبان و رمضان، فاطمه(س) مشتاق آن بود كه فرزندان را در نيمه شب و سحرگاهان از خواب بيدار سازد تا آنان از طريق تأثير پذيرى عبادت به رموز خداشناسى آشنا شوند.
بازى و سرگرمى مفيد همراه با سخنان دلنشين و آموزنده‏
شكى نيست كه بازى و سرگرمى براى كودكان به منزله تقويت روح و روان آنان قلمداد مى‏گردد. فضاى بازى و سرگرمى اگر در محيطى آموزنده و سرشار از عطوفت و مهربانى مادران در خانه و مربيان در مهد كودك و مدرسه انجام گيرد ثمرات چشمگيرى ببار خواهد آورد. متأسفانه بسيارى از مادران از درك عميق چگونگى ايجاد محيط سالم جهت پرورش روحيه فرزندان ناآگاه مى‏باشند. بطور مثال استفاده از آهنگهاى مبتذل و ناسالم و مشاهده تصاوير لهو و لعب، طفل را به انسانى سرشار از عشق كاذب به موسيقى خلاف و ناسالم تبديل مى‏سازد. ثمره ترويج موسيقى حرام تا آنجا خواهد بود كه فلان زن خواننده معروف از سنين طفوليت عادت به رقص و ترانه داشته است... بارها مشاهده مى‏شود كه در مجالس مختلف دختر بچه‏ها را وادار به رقصيدن در انظار عموم مى‏كنند كه بديهى است چه اثرات مخرب و خانمانسوز اخلاقى را ببار خواهد آورد...
حضرت زهرا(س) از موقعيت مطلوب خانه دارى به نحو احسن كمال بهره بردارى را مى‏نمود گاه از طريق ترنم اشعارى زيبا حس شجاعت و مبارزه با ستمگران را به حسن و حسين(ع) القاء مى‏نمود. نقل است كه گاه حسن (ع) را در آغوش مى‏گرفت و اين چنين مى‏سرود:

اشبه اباك يا حسن‏
و اخلع عن الحق الوسن‏
واعبد الهاً ذاالمنن‏
ولاتوال زالاحن‏
حسن جان! مانند پدرت على(ع) باش و ريسمان را از گردن حق بردار خداى احسان كننده را پرستش كن و با افراد دشمن و كينه توز دوستى مكن.
و گاه حسين(ع) را بر زانوان مى‏نشاند و او را با دستان مباركش نوازش مى‏كرد و مى‏فرمود:

انت شبيهاً بأبى‏
لست شبيهاً بعلى...
حسين جان! تو به پدرم رسول اللّه(ص) شباهت دارى و به پدرت على(ع) شبيه نيستى.(27)
توجه به رفت و آمد فرزندان‏
زمينه بسيارى از مفاسد اجتماعى ريشه در عدم توجه كافى و حساس والدين نسبت به فرزندان دارد. انواع شرارت، قتل، سرقت، اعتياد و دوستيها و رفاقتهاى كاذب و دروغين به لحاظ بى اعتنايى و اهمال والدين به ويژه مادران خانه دار كه وظيفه سرپرستى و تربيت اولاد بر عهده آنهاست مى‏باشد كه ثمره آنهمه فجايع بارها از طريق جرايد در قالب حوادث گوناگون به چاپ مى‏رسد. لكن به كارنامه درخشان زندگى فاطمه زهرا(س) كه بنگريم درمى‏يابيم كه ايشان با آنهمه تحمل شب زنده دارى و عبادت و انجام امور خانه لحظه‏اى از حضور و غياب فرزندان عزيزش غافل نبود و آن حضرت مراقب آنان بود كما اينكه روزى حسن و حسين(ع) به غار جبل رفته و مشغول بازى بودند غيبت طولانى آن دو طفل خردسال، مادر را نگران ساخته بود. پيامبر(ص) پس از شنيدن خبر گم شدن آنها به غار جبل رفت و نوه هايش را كه مشغول بازى بودند يافت و به خانه آورد.
انتخاب بهترين نام‏ها
حضرت زهرا(س) در انتخاب نام نهايت دقت را مبذول مى‏داشت تا اين قبيل اسماء شخصيت بسزايى در رفتار و كردار فرزندان ايجاد نمايد. لكن بسيارى از والدين نامهاى مجعول و نامأنوس را براى فرزندان خود انتخاب مى‏كنند و حتى از تفهيم معناى نامها بى خبر مى‏باشند!(28)
بارالها! به همه مادران، زنان و همسران توفيق كفالت صحيح و با هدف در پرتو حسن عنايات حقانى خود قرار بده.
پروردگارا! به مادران بياموز كه در مسير جهانى شدن عواطف شايسته و سازنده مادرانه خويش گامهاى ارزشمند بردارند.
خداوندا! به همه زنان قدرت بينش و شناخت بانوان بزرگ الگوساز همچون حضرت فاطمه زهرا(س) و همه زنان بزرگ صدر اسلام عطابخش.

پى‏نوشت‏ها‏

1- لغت نامه دهخدا، ج 3، ص 3298 - 3297.
2- ارزش پدر و مادر، سيد اسماعيل گوهرى، ص 21 - 20.
3- حقوق والدين، حديث مهر مادر، محمد حسين قاسمى، ص 31 - 30، نشر: روح.
4- كليات سعدى، باب ششم در ضعف و پيرى، دكتر محمد على فروغى، ص 151.
5- سوره احقاف، آيات، 16 - 15.
6- تفسير نمونه، ج 13، جزء شانزدهم، ص 58 - 57، آيت اللّه مكارم شيرازى.
7- صحيفه كامله سجاديه، فيض الاسلام، دعاى حضرت براى پدر و مادر، ص 159.
8- سوره لقمان، آيه 14.
9- تفسير نمونه - ج 17 - ص 40 - 39.
10- همان منبع، جزء شانزدهم، سوره مريم، ص 17 - 16.
11- سوره هود، آيات 71 - 72.
12- سوره مريم، آيه 20.
13- تفسير نمونه - جزء شانزدهم - ص 35.
14- سوره اسراءِ، آيه 24.
15- جواهر البلاغه فى المعانى و البيان و البديع - احمد هاشمى - ص 274- نشر الهام.
16- مقام پدر و مادر در فرهنگ اسلامى، ص 9، محمدرضا صالحيان - نشر: مهر قائم.
17- سوره عنكبوت، آيه 8.
18- تفسير نمونه، ج 2، ص 446 - 445.
19- سوره كهف، آيات 81 - 80.
20- سوره كهف، آيه 48.
21- اخلاق ناصرى، خواجه نصير الدين طوسى، باب سياست و تدبير اولاد.
22- تاريخ جامع اديان، جان مايرناس ، كنفوسيانيزم و مكتب اصولى چين - ترجمه دكتر على اصغر حكمت.
23- شعر از ديوان پروين اعتصامى، «مادر».
24- روش خوشبختى و توصيه به خواهران ايمانى. تأليف مصطفى هادوى ص 67 - 66.
25- اخلاق ناصرى ، سياست و تدبير اولاد.
26- شعر از مؤيد ، حديث مهر مادر، محمد حسين قاسمى ، ص 49 ، نشر روح.
27- فرهنگ فاطميه، الفباى شخصيتى حضرت زهرا (س)، مهدى نيلى پور - ص 268، نشر: رزمندگان اسلام.
28- همان منبع ، ص 106 - 105.

ويل دورانت، تاريخ‌نگار: زنان دريافته‌اند كه دست و دلبازي مايه تحقير آنهاست؛...زنان بي‌شرم و حياء جز در موارد زودگذر براي مردان جذاب نيستند.

تولستوي، فيلسوف روسي: سبب ازدياد طلاق در اروپا كه افكار عمومي را مشوش كرده است، نبود حجاب است كه مردان بواسطه معاشرت با زنان نسبت به همسر خود بي‌ميل مي‌شوند.

چارلي چاپلين، كارگردان سينما، در نامه‌اي به دخترش: دخترم، هيچكس و هيچ چيز را در جهان نمي‌توان يافت كه شايسته باشد كه دختري حتي ناخن پاي خود را به خاطر آن عريان كند؛ ... برهنگي بيماري عصر ماست.

ويليام جيمز، روان‌شناس: مردان جوانِ متعادل به دنبال چشمانِ پر از حياء در دختران مي‌گردند چرا كه حس مي‌كنند اين خودداريِ ظريفانه از يك لطافت عالي خبر مي‌دهد.

ويكتور هوگو، نويسنده: مي‌گويند بردگي در اروپا از بين رفته است اما بردگي همچنان ادامه دارد و به‌صورت فحشاء بر زنان تحميل مي‌شود.

در كتاب "فمينيسم در آمريكا " جملات جالبي در مورد پوشش و عفاف آمده است: ما انسان‌ها به‌گونه‌اي طراحي شده‌ايم كه هرگاه مانند حيوانات بدون هر گونه اصول و خويشتن‌داري رفتار كنيم همانند آنها لذت نمي‌بريم. بازگشت به پاكدامني و پوشش در غرب آغاز شده است و سال به سال تقاضا براي پوشش‌ و عفاف بيشتر مي‌شود. جالب است كه برخي از ما از سيگار كشيدن خجالت مي‌كشيم ولي از لباس‌ها نازك دختران خجالت نمي‌كشيم!! طُرفه اينكه حجاب از فرهنگ‌ها مشترك ميان تمام اقوام و ملل متمدن و تفكرات مشترك ميان تمام اديان است و تنها اين فرهنگ حيوانيِ غربي است كه در عصر جاهليتِ جديد، برهنگي را اشاعه داده است.

* حجاب در اديان
توصيه زرتشت به پسران و دختراني كه مي‌خواستند با هم ازدواج كنند را ببينيد: "اي دختراني كه مي‌خواهيد شوهر كنيد و اي دامادها، شما را آگاه مي‌كنم كه با استفاده از غيرت در زندگي پاك‌منشي بجوييد. " در كتاب اَوِستا كه كتاب مقدس زرتشتيان است اين‌گونه آمده است: "همگي سر را مي‌پوشانيم و همگي به درگاه تو نماز مي‌كنيم. " در دين يهود، اگر زني بدون پوشاندن سر در انظار ظاهر شود، شوهرش حق دارد او را بدون پرداخت مهريه طلاق دهد. در تورات، كتاب مقدس يهوديان اين‌گونه آمده است: خداوند، دختران صهيون را به جهت اينكه با گردن افراشته و غمزه‌ها چشم راه مي‌روند و با ناز مي‌خرامند و زينت‌ها خود را آشكار مي‌كنند، مجازات خواهد كرد و سر آنها را بي‌مو و بوي بدن آنها را متعفن و به‌عوض زيبايي، سوختگي بر صورت آنها خواهد انداخت.

در مسيحيت نيز توصيه‌ها آشكار و قوانين صريح در مورد حجاب آمده است؛ در كتاب انجيل، كتاب مقدس مسيحيان آمده است: "براي زنان شرم‌آور است كه با سر برهنه در اماكن عمومي ظاهر شوند، پوشش گيسوي زنان اين معني را به‌همراه دارد كه او زيبايي‌اش را تنها براي چشمان همسرش نگاه داشته است " ويل‌دورانت در كتاب تاريخ تمدن، نسبت به فرهنگ مسيحيان در مورد پوشش نوشته است: "زنان مسيحي، فريبندگي‌ها توام با حياء خود را فقط در مجالس دور از نامحرمان در معرض ديد مي‌گذاشتند. " در دستورات اسقف‌ها و كاردينال‌ها مسيحي آمده است كه: زن بايد كاملا پوشيده باشد مگر اينكه در خانه خود باشد زيرا فقط لباسي كه او را مي‌پوشاند مي‌تواند از خيره شدن چشم‌ها به سوي او مانع شود؛ زن نبايد صورت خود را عريان ارائه دهد تا ديگري با نگاه كردن به صورتش در گناه افتد.

حال در ارتباط با حجاب و پوشش ، به عنوان یک مفهوم دینی و یک وظیفه و تکلیف، باید سئوال کرد که نسل گذشته در کدامیک از این مراحل دارای نقص و کاستی بوده و به عبارت دیگر کدام مرحله را نگذرانده و میان برزده است.
با کمی دقت مرحله معرفت دینی را می توان نام برد. زنان و مادران ما در ارتباط با حجاب و با توجه به محیط خودشان ، از مراحل انس و عادت عبور کرده و در اجتماع به صورت شاکله دینی مشاهده شده است. ولی به دلیل ضعف در مرحله ی معرفت دینی، مادران نتوانسته اند پاسخگوی سئوالات ساده ی فرزندان خود باشند تا چه رسد که بتوانند به شبهات آنها نیز پاسخ دهند.

دختر جوان امروزی بر خلاف مادر یا مادربزرگ خود، در صحنه ی اجتماع (اشتغال و تحصیل) بیش از گذشته حضور دارد و بیش از زنان گذشته نیز در مقابل سیل تهاجمات فرهنگی قرار دارد. دختر امروزی برای عبور از چگونگی و پاسخ به چرایی ها دچار ضعف اساسی شده و با توجه به اینکه انگیزه ای نیز برای پرداختن بهاء در این زمینه ندارد، عطای پوشش سنتی را به لقایش بخشیده است و خود را با حداقل های مورد پذیرش همسالان خود قانع کرده است.

متاسفانه در سطح جامعه و حکومت نیز، بیش از اینکه تکیه براین مرحله باشد (آنهم با روش ها نو، ظریف و متنوع) به تاکید بر شکل و شاکله ظاهری پرداخته شد و سال ها پافشاری بر یک نوع پوشش و عدم توجه به روحیه تنوع طلبی، نشاط و نوع جویی جوانان، راه برای پذیرش مدهای بیگانه باز شد. از سوی دیگر عدم تعریف و تعیین حدود، عدم هماهنگی میان اجزاء حکومت، غلبه ی روش های غلط بر روش های صحیح و موارد دیگر نوعی گریز و مقابله جوانان را نیز به دنبال داشت.
علاوه بر نقص و خطا در مراحل و مراتب تربیت دینی، در زمینه ی روش ها نیز دچار نقص و خطا بوده ایم.
بنا به استناد کتاب های تعلیم و تربیت دینی، روش های الگویی تکریم شخصیت، محبت، پند وموعظه، تشویق و تنبیه، استدلال و برهان و ... مورد تاکید قرار گرفته شده است.

بدیهی است که حجاب و پوشش اسلامی به عنوان یک ارزش اجتماعی و تکلیف دینی می بایست با بهترین روش ها به نسل جدید ارایه می گردد.
باکمال تاسف، این روش ها نیز معمولاً در کلی گویی باقی مانده اند و بر اساس هر مخاطب، هر محیط اجتماعی و موقعیت ارتباطی تبدیل به موارد کاربردی نشده اند. در مفهوم حجاب و مقوله پوشش اسلامی نیز این اتفاق افتاده است.
هر چند معتقد هستیم، اولیاء و بسیاری طرح ها ، ایده ها، روش های خلاقانه را به کار برده اند، ولی ظاهراً در کشور ما آنچه که تبدیل به مجموعه مقاله در همایش ها و سمینار ها می شود بحث های انباشته، تکراری در حوزه نظر است و در حوزه عمل دارای مجموعه هایی نیستیم.

این مقاله با نگاهی به مراحل تربیت دینی – روش های تربیت دینی، حیطه های یاد گیری، شیوه ها و قالب ها و رسانه ها و ... و ایجاد ارتباط به مقوله پوشش به بیان روش ها و توصیه هایی اقدام می نماید که شایسته است که در هر قسمت، راهکارهای متنوع اولیاء و مربیان به آن افزوده شود.
هرچند که آحاد مردم و مسئولین ، به نحوی درگیر این موضوع هستند، ولی مخاطب این مجموعه در درجه اول مربیان و سپس اولیاء هستند. از این رو برخی اقدامات و روش ها که در سطح بالاتر از خانه، مسجد و مدرسه می بایست انجام شود. در این مجموعه نیامده است:
نکته آخر اینکه، هر چند پوشش و حجاب برای زن و مرد است ولی تصور می شود که گرایش توصیه ها جهت پوشش دختران است.

آنچه که درباره موضوع حجاب و پوشش باید بدانیم:

اهداف اسلام از پوشش چیست:
• اینکه پوشش به صورت عام برای مرد و زن است.
• اینکه پوشش با شدت بیشتری در گذشته و در ادیان دیگر بوده و هست واسلام مبتکرآن نیست.
• اینکه پوشش ظاهری و عفت و حیای باطنی به صورت لازم و ملزوم مطرح است
• سیر تاریخی پوشش در جوامع انسانی.
• مغایرت تفکر اسلامی با ریاضت و رهبانیت، محدود کردن زن نابرابری میان زن و مرد، استثمار زن، حقیر شمردن او و ...
• اینکه در اسلام گرامی داشتن و ارزشمند بودن زن در همه عرصه ها مورد تاکید قرار گرفته است.
• اینکه حجاب و پوشش وظیفه ای الهی است که به عهده زن گذاشته شده است.
• اینکه کرامت انسانی و تکریم شخصیت از اساسی ترین موضوعات در این زمینه است.
• اینکه لباس هر انسان پرچم کشور وجود اوست و معلوم می شود که از چه ارزشها و بینشهایی تبعیت می کند.

سئوالات و شبه هایی که باید برای آن جواب داشته باشیم:
• چرا خداوند حجاب را قرار داده است؟
• آیا حجاب یا پوشش اسلامی فقط چادر است؟
• آیا حجاب فقط برای زنان است؟
• چرا باید پوشش داشته باشیم؟
• آیا پوشش و حجاب فقط در اسلام است؟
• چادر و مشکی بودن آن مال عرب هاست ما ایرانی ها چرا باید آنرا بپوشیم؟
• آیا ما ایرانی ها قبل از اسلام هم دارای حجاب و پوشش بودیم؟
• آیا پوشش اسلامی باعث محدودیت برای زنان نمی شود؟
• چرا افرادی که رعایت حجاب را نمی کنند مشکلی هم برایشان پیش نمی آید؟
• وقتی اکثر افراد رعایت حجاب را نمی کنند ما چگونه اینکار را بکنیم؟
• آیا می توانیم نماز را بدون پوشش و حجاب بخوانیم؟
• خیلی ها که با حجاب هستند ولی کارهای خطا انجام می دهند.
• آیا بی حجابی یا بدحجابی مجرم مخاطی و گناهکار است یا جاهل و بیمار؟
• آسیب یک بدحجاب بیشتر است یا یک مجرم اقتصادی که راست راست راه می رود؟
• آیا می توان برخورد با بدحجابی را با تخلفات رانندگی مقایسه کرد؟

مراحل و مراتب تربیت و فرهنگ مذهبی:
در تربیت، هر فرد منحصر به فرد است و نمی توان افراد هم سال، هم جنس و حتی از یک خانواده یکسان تلقی کرده با یک روش با آنها برخورد نمود.
علاوه بر نکته فوق، در تربیت دینی هر فرد می تواند در هر یک از تکالیف ، وظایف و واجبات دینی نیز در مرحله ای متفاوت باشد. برای مثال در امر نماز در مرحله معرفت دینی و در موضوع روزه در مرحله ی شاکله دینی باشد. همین فرد شاید در امر به معروف و نهی از منکر حتی در مرحله انس دینی نباشد و برعکس در حجاب و پوشش اسلامی در مرحله شاکله باشد بدون اینکه معرفت دینی را گذرانده باشد . (همان نقصی که از آن گفتگو داشتیم)
پس مربیان و والدین می بایست ابتدا تشخیص دهند هر فرد، در هر موضوع و مفهوم دینی، در چه مرحله ای هست و آنگاه محتوی و روش مناسب را مطابق با ویژگی های آن مخاطب بکار برد.

توضیح هر یک از مراحل در زیر ارایه شده و سپس برای هر مرحله روش ها و توصیه هایی ارایه می شود.
انس دینی: ایجاد تعلقات معنوی ازطریق شرطی شدن اعمال و افعال مذهبی.
عادت دینی: ایجاد عادت مذهبی به کمک تکرار اعمال و احساس مسئولیت در عبادات.
معرفت دینی: فهم و استنباط معارف دینی به کمک تفکر، تعقل و تحلیل مسائل مذهبی.
شاکله دینی: تجلی و تبلور فرهنگ مذهبی در وجود و شخصیت نوجوان (اخلاقیات)
خودجوشی دینی: درجستجوی عشق، عرفان و معنویت برتر به کمک جاذبه های قدسی

در مرحله انس دینی:
• مادران، مانند چادر و یا مقنعه و روسری خود برای او نیز تهیه نمایند.
• هیچگاه در برابر او از پوشش خود گله نکرده مگر حدود آن را رعایت کنید.
• بانظر او برایش چادر، مقنعه و روسری تهیه نمایید.
• از دوره های مختلف (مانند جشن تولد) حداقل یک عکس با حجاب تهیه نمایید.
• عکس او با پوشش مناسب را در آلبوم گذاشته و یا قاب کرده و نصب نمایید.
• از علاقه ی او به پوشش در میان جمع صحبت کنید و رضایتمندی خود را نیز اعلام نمایید.
• چادر، مقنعه و روسری او را همواره تمیز کرده و معطر نمایید.
• باروحانی محل، اقوام متدین و ... ارتباط بیشتری برقرار نمایید.
• شعر و سرود مربوط به پوشش، عفت و حیا و ... به او یاد دهید.
• برای اماکن و موقعیت های مختلف، پوشش مناسب آنجا را در نظر بگیرید.
• جشن تکلیف باشکوه بگیرید و اثرات آن را با هدایای سالانه، تداوم ببخشید.
• از او بخواهید خاطرات مربوط به عبادت، زیارت، مجالس و مراسم هایی که شرکت داشته است را بیان نماید.
• در نمازهایتان و در زمانهای مناسب و حضوری او را دعا کنید.
• به حضور خانوادگی و یا گروه همسالان در مراسم های مذهبی اهمیت دهید.

در مرحله عادت دینی:
• باتوجه به ایجاد تنوع در پوشش و علاقمندی او، سعی کنید از محیط بیرون از خانه رعایت پوشش را آغاز نماید.
• برای رفتن به بیرون از خانه ، همراه با شادی و نشاط به او کمک کنید که با پوشش مناسب حاضر شود.
• اقامه نماز که در ارتباط مستقیم با پوشش است را مورد تاکید قرار دهید.
• عادت به نماز، عادت به پوشش را تسهیل می کند مراقب نماز او باشید.
• به صورت منظم و متنوع در اماکن زیارتی حضور یافته و در مراسم ها و نمازهای جماعت او را شرکت دهید.

در مرحله معرفت دینی:
• در جمع های خانوادگی و یا دوستانه موضوع پوشش را مطرح نموده و بحث نمایید.
• کتابهای مناسب سن او را تهیه نماید. و یا او را درکتابخانه ها عضو نمایید.
• برای طرح پرسش های او فضای محبت آمیزی فراهم آورید.
• او را با مراکز پاسخ به سئوالات، روحانیون، بانوان مبلغ و کتابهای پاسخ به پرسشها آشنا نمایید.
• حجاب و پوشش را با مفاهیم دیگر دین مطرح نمایید.
• در مورد انواع پوشش و لزوم آن برای زنان و مردان، توضیح دهید.
• باورهای غلط پیرامون حجاب و پوشش را برای او توضیح دهید تا رفع شود.
• از ویژگی های انسان با حجاب با او گفتگو نمایید.
• در مورد تاثیرات حفظ حجاب در دیگر ابعاد زندگی با او گفتگو نمایید.
• او را با ادبیات مقوله حجاب و مفاهیم مرتبط با آن آشنا نمایید.
• او را تشویق نمایید تا در مسابقات مربوط به مفاهیم دینی شرکت نمایند.
• هر چند وقت یکبار درباره خصلت های خوب او و در رابطه با حجاب گفتگو نمایید.
• سعی کنید او را با دیگران مقایسه نکرده و به اندازه ی توانش توقع داشته باشید.
• او را به عضویت انجمنها و کانونهای دینی درآورده و رفتن منظم به مسجد را فراموش نکنید.
• راجع به ارزش و جایگاه زن، مادر و پوشش در اسلام، (قرآن و سنت) برایش توضیح داده و یا در معرض مطالب آن قرار دهید.
• بیش از هر چیز از نمادها نشانه ها استفاده کنید.

در مرحله شاکله ی دینی:
• شکل و تیپ همراه با پوشش و حجاب را جزیی از شخصیت او قرار دهید.
• حجاب، عفت و حیا را علاوه بر ظاهر در شکل های رفتاری او اعم از کلام و غیر کلام تعمیم دهید.
• ضمن گفتگو با او، موانع داشتن پوشش مناسب، در موقعیت های مختلف را بررسی و رفع نمایید.
• شاکله ی ظاهری او را با دیگر فرایض دینی، مانند نماز، و وظایف دیگر، مانند انجام امور خیر، احترام به دیگران و ... پیوند دهید.
• با برنامه ریزی دقیق در مراسم ها و مکان های مذهبی حضور یافته و در امور خیر، او را شرکت دهید.
• تصویر برداری از فعالیتهای او را فراموش نکنید. (در مراسم ها، زیارت ها و ...)
• برای پوشش او در خانه جایگاه خاصی در نظر بگیرید که در مواقع لازم به راحتی از آن استفاده نماید.
• سعی کنید دوستان خود را از میان افراد با حجاب و عفت و ادب انتخاب نماید.

در مرحله خودجوشی دینی:
• به او کمک کنید تا بتواند از عقاید خود در مقابل دیگران دفاع نماید.
• به او کمک کنید تا بتواند در میان همسالان خود موثر بوده و مبلغ پوشش باشد.
• هر چند وقت یکبار در مورد پوشش گفتگو نمایید.
• موانع حضور او را در امور داوطلبانه رفع نمایید.
• زمینه ای رافراهم آورید که از رفتار خود رضایت داشته و خود را تشویق نماید.
• هیچگاه به جای او از حجاب و پوشش تعریف نکنید. بگذارید خودش آنرا دوست داشته باشد.
• روی عوامل بازدارنده مثل خودنمایی، حسادت، اکراه و بی میلی کار کنید.

روش های تربیت دینی:
روش ها بسار زیاد هستند و به نسبت تلاش اولیاء و مربیان می تواند همواره تغییر و افزایش یابند و از سوی دیگر با دانستن هر یک از روش ها و ترکیب آن با شیوه ها و قالب ها و محتوای مختلف، اقدامات بسیار متنوعی را می توان تدارک دید.

اولیاء و مربیان به دانستن روش ها و حتی روش های گذشته و توصیه های ارایه شده در این مجموعه نباید اکتفا کرده و با شناخت مخاطب و موقعیت و کمی نوآوری، می توانند راهکارهای فراوانی را پیش رو داشته باشند.
در ادامه برخی روشها و توصیه ها، ذیل برخی روش های کلی می آید. و بدیهی است که در مقوله حجاب و پوشش اسلامی تلاش های فراوانی برای توسعه ی روشها مورد نیاز است.

در روش الگویی:
• هر چه بیشتر و بهتر حضرت فاطمه زهرا (س) و زینب کبری (س) را معرفی نمایید.
• به صورت حضوری و غیر حضوری (در نشریه ها و ...) زنان موفق در عرصه های جهاد، تعلیم و تربیت، اشتغال، ورزش ، علم و پژوهش، خدمت رسانی و نیکوکاری و ... معرفی نمایید.
• پوشش های کشورها، اقوام و مذاهب دیگر را معرفی و نشان دهید.
• همسالان با پوشش اسلامی که در عرصه های علمی، فرهنگی هنری موفقیت هایی را کسب نموده اند را معرفی نمایید.
• اساب بازی (عروسک، بگو و ...) با موضوع پوشش تهیه نمایید.
• مجسمه ها، تندیس ها ونمادهای مربوط به پوشش را تهیه و در مدارس نصب نمایید.
• والدین سعی نمایند با خانواده های متدین دوست شده و با آنها رفت و آمد نمایند.
• والدین سعی نمایند فرزندشان با همسالان متدین وبا حیا دوست شوند.
• والدین سعی نمایند در خانه، مهمانی ها و جامعه پوشش مناسب آن محیط را رعایت نمایند.
• والدین در گزینش مدرسه و مربی و مربیان در هماهنگی با والدین دقت نمایند.

در روش محبت :
• مربیان و والدین ، اول زبان محبت و سپس زبان استدلال داشته باشند.
• محبت را در همه حال ، همه مراحل و همه آدمها موثر بدانند.
• درصورت سئوال، کوتاهی و هر مورد دیگر، برخورد با محبت را فراموش نکنید.
• جلب اعتماد و محبت را مقدمه و صداقت را نهایت کار خود بدانید.
• با او که پوشش مناسب دارد عکس یادگاری بگیرید.

در تکریم شخصیت:
• به کسانی که پوشش صحیح دارند، احترام بیشتری بگذارید.
• به کسانی که پوشش صحیح ندارند بگویید، ای کاش که این کار خیر را نیز انجام دهی.
• همواره بگویید، که علت احترام شما این است که فرد با پوشش خودش برای خود احترام قائل است.
• عکس تکی او در خانه، و عکس دستجمعی همسالان با پوشش مناسب را در مدرسه نصب نمایید.
• به بیانات او، حتی نظرات مخالف او با دیده احترام نگاه کنید.
• به شخصیت و توان او احترام گذاشته و در مورد پوشش، او را با فردی دیگر مقایسه نکنید.
• بگویید که پوشش برای او مفید است و هیچگاه وانمود نکنید که به پوشش او نیاز دارید.
• در مراسم ها به آنها احترام بیشتر گذاشته و در کنار آنها بنشینید.
• از آنها بخواهید در برنامه ها حضور داشته و آثار خود را ارایه دهند.

در روش موعظه و نصیحت:
• پند و نصیحت های مناسب هر سن را تهیه و در دسترس داشته باشید.
• درباره خوبی های پوشش و اینکه باعث حفظ شخصیت انسان می شود، صحبت کنید.
• درباره عواقب بد حجابی و سوء استفاده از انسانها صحبت کنید.
• از ابزار، رسانه ها، شیوه ها و قالب های مختلف (مستقیم و غیر مستقیم) برای موعظه استفاده نمایید.
• از افراد معنوی (روحانی، غیر روحانی، مرد یا زن) جهت جلسات استفاده نمایید.
• درصورت برخی اشکالات و کوتاهی ها سخت گیری نکنید.
• درباره ابعاد مختلف حجاب و پوشش، جلسات بحث و بررسی میان همسالان ترتیب دهید.
• برای پذیرش او می بایست فرصت داد و از توصیه های پشت سر هم خودداری شود.
• به افراد با پوشش بگویید که می بایست اخلاق و رفتار آنها بهتر از بقیه باشد.
• بیش از استفاده از لفظ از نمادها و نشانه ها استفاده کنید.
• درباره مفاهیم مرتبط با پوشش بیشتر صحبت نموده تا نگاه او وسیع تر شود.

در روش تشویق:
• از کودکی و با تقویت های منظم او را در مورد پوشش تشویق نمایید.
• باخرید روسری های زیبا، مقنعه های خوش رنگ او را تشویق نمایید.
• در مناسبت های مختلف پوشش های متنوع برای او تهیه شود.
• هنگام داشتن پوشش مناسب، رعایت آن و حتی حمایت از آن، او را تشویق نمایید.
• از او عکس و تصویر تهیه نموده و آنها را برایش حفظ نمایید.
• در مورد تقویت های مثبت و تشویق ها اندازه و مقدار را رعایت نمایید و ظاهرسازی در شما اثر نگذارد.
• والدین در نزد مربیان و مربیان در نزد والدین آنها را تشویق نمایند.
• برای انجام زنجیره ای از فعالیتها و یا موفقیت در مسابقه های مربوط به پوشش مدال عفت و حیا و یا نشان پاکدامنی تهیه و اعطا نمایید.
• هیچگاه از جایزه، هدیه و تشویق به صورت مصنوعی استفاده نکنید و تلقی رشوه پیدا نکند.

شیوه ها ، قالب ها، رسانه ها و ابزار:
شناخت شیوه ها، قالب ها، رسانه ها و ابزار ، باعث می شود که اولیاء و مربیان با پردازش های جدید از محتوا راهکارهای متنوعی داشته و ارایه دهند. این راهکارها باعث می شود که تنوع بیشتر تمام حواس مخاطب را تحت تاثیر قرار دهد.
روش های مستقیم و غیر مستقیم، استفاده ی به جا از رسانه ها و ابزار . روش های قدیمی و جدید باعث می شود تا هر روز توان بیشتری برای کار داشته باشیم.
برخی شیوه ها، قالب ها، رسانه ها و ابزار در ادامه آمده و بدیهی است که مقدمه ای برای توسعه موضوع می باشد.

1. تهیه نمایشگاه عکس:
- پوشش اسلامی
- پوشش در اقوام و ملل و مذاهب
- پوشش های مبتذل

2. تهیه نمایشگاه عروسکی:
- انواع پوشش های مناسب
- سیر کشف حجاب
- پوشش اسلامی در مشاغل مختلف

3. تشکیل نمایشگاه کتاب:
- کتابهای نظری در مبحث حجاب.
- کتابهای احکام
- کتابهای تصاویر و مدل ها

4. برگزاری میز گرد حجاب:
- باحضور صاحبنظران حوزه و دانشگاه
- با حضور نوجوانان، بصورت نمایشی و بااستفاده از منابع معتبر و پرسش و پاسخ

5. برگزاری جشنواره حجاب (پوشش) و ...
- معرفی مدل ها و طرح های جدید لباس برای همه سنین و کاربردها
- خواندن شعر و سرود و مقاله
- اهداء جوایز به برگزیدگان طرحهای ...

6. برگزاری برنامه مناظره
7. برگزاری جلسات هم اندیشی
8. تهیه نمایش های کوتاه با مضمون عفت، حیا، پوشش و ...

9. تابلو اعلانات:
- نصب منظم احادیت تشویقی ، توجیهی
- نصب منظم جملات زیبا (حتی الامکان از خود بچه ها)
- نصب طرح ها و تصاویر زیبا (حتی الامکان از خود بچه ها)
- نصب تصاویر بزرگ زنان در حج، نماز جمعه و فعالیتها

10. استفاده از کارت تبریک و پیام های تبریک
11. استفاده از SMS جهت ارسال تصاویر و پیام های مرتبط
12. تهیه انواع نمادها، تندیس ها و تولید کارت های تک و یاد بود.

13. برگزاری مسابقه در زمینه های زیر:
- کتابخوانی - حفظ حدیث
- مقاله نویسی (تحقیق و پژوهش) - شعر
- طراحی - سرود
- نقاشی - نشریه دیواری
- طراحی لباس - خاطره نویسی
- اطلاعات عمومی پوشش - حفظ آیات
- عکس
بابرگزاری هر یک از مسابقات می توان برگزاری مراسم جشن و اهداء جوایز اثرات کار را ماندگار نمود.

حیطه های یادگیری:
پوشش اسلامی و حجاب نهایتاً ، وظیفه ای انسانی و اعتقادی است که مربیان می بایست در فرایند یاددهی – یادگیری به حیطه های مختلف آن توجه نمایند.
پوشش اسلامی و حجاب، مانند بسیاری از مفاهیم دینی از هر سه حیطه متاثر است و بسته ی آموزشی آن می بایست کاملاً متعادل باشد.

1. حیطه ی شناختی:
• در اطراف موضوع حجاب و پوشش مطالعه نموده و همواره آمادگی علمی و استدلالی جهت طرح آن داشته باشید.
• از منابع اصیل استفاده کرده و از افراط و تفریط خودداری نمایید.
• برای هر گروه و یا هر فرد، بیان مناسب را تهیه نمایید.
• از ادبیات موضوع، شامل حکایتها، روایت ها، اشعار، تمثیل ها و جمله های زیبا، حداکثر بهره برداری را نمایید.
• دانایی مخاطب را بالا برده و نسبت به دانسته هایش او را آگاه کنید.

2. حیطه ی عاطفی:
• خودتان به موضوع باور داشته باشید و آن را بروز دهید.
• مخاطب خود را دوست داشته و آن را اعلام نمایید.
• همواره با محبت و دوستی با آنها برخورد نمایید.
• از زیبایی ها و دوست داشتن ها پیرامون حجاب بیش از هشدارها و گناه و جزا صحبت نمایید.
• واژه های زیبا و عناوین دلنشین به کار ببرید.
• از هرگونه اقدام ظاهری و صرفاً شکلی جلوگیری نمایید.
• عزت نفس و خودباوری را در مخاطب افزایش دهید.

3. حیطه ی روانی – حرکتی:
• خودتان سمبل توانمندی در انجام وظایف، به همراه رعایت پوشش باشید.
• داشتن پوشش مناسب و رعایت حجاب و استفاده از چادر، مقنعه و نیاز به مهارت دارد و کسانی که تمرین بیشتری دارند راحت تر هستند از این رو زمینه کسب این مهارت را فراهم آورید.
• در هر فعالیتی و در هر موقعیتی حد مناسب را توقع نمایید و افراط و تفریط نکنید.
• در انجام فعالیت های مربوط به پوشش اسلامی پر نشاط حاضر شوید.
• از هر فرد متناسب با توان و موقعیت او توقع داشته باشید.

بذرهاى ابتذال
در شب 23 تيـرماه 1337 بـرابـر با 14 ژوئيه 1958 ميلادى, سـرتيپ عبدالكريـم قاسـم, فرمانده نيروهاى كمكى عراق كه براى اعزام به اردن جهت سركوبى مخالفيـن رژيـم حاكـم بر عراق آماده مى شدند با همكـارى سـرهنگ عبـدالسلام عارف, رژيـم سلطنتـى هـاشمـى عراق را سرنگون ساخته و اعلام استقرار نظام جمهورى نمود. از برخى قرايـن مستند برمىآيد كه عبدالكريـم قاسـم مورد اعتماد انگلستان بود و زمان كـودتاى وى بـا منـافع استعمـار انگلستـان تطبيق مـى كـرد.
استعمار پير عليه كـودتاگران هيچ اقدام عملـى انجام نداد و پـس از كـودتا نفـوذ كشـور مزبـور بر عراق تثبيت گرديـد. با پيروزى تشكيلات جديد كودتاكنندگان تحت پوشـش شعارهايى چون قهر انقلابى و سركـوبى مرتجعيـن مخالف اصلاحات ارضى, روحانيت مبارز و متعهد را تحت شـديـدتريـن فشارها قرار دادنـد و ارزشهاى دينـى و مظاهر و جلوه هاى مذهبى را به شدت آماج تهاجـم خويش ساختند و كمونيستهاى عراق به حمايت از رژيـم جديد وارد صحنه شده و به عنـوان بازوان اجـرايـى طـرحهاى انگلستـان به كـار گـرفته شـدنـد و بـا حمايت عبدالكريـم قاسـم براى سركـوبى مسلمانان گروههاى مقاومت ملى را تشكيل دادنـد. جامعه روحانيت مبـارز عراق كه نخستيـن تشكل بيـن روحانيون حـوزه علميه نجف بود و در سال 1337 تشكيل شده بـود به پيروى از فتـواى مجتهديـن, دست به مبارزه عليه كمونيستها زده و عبدالكريـم قاسـم را مجبور به ترك همكارى با ايـن گروهها كردند در حالى كه دشمـن اصلـى يعنى انگلستان فرامـوش شده بـود.(1) در اين زمان, استكبار جهانى با نقشه هاى شوم و فريبكارانه, قوانيـن پاك و محكـم اسلام را نوعى ارتجاع و كهنه پرستى تلقى كرد و برگشت به گذشته را خـرافـات جلـوه داد و سـرانجـام سيـاست, اقتصـاد و قـوانيـن استعمارى در عراق به نام تجـدد, آزادى, تمدن, ترقـى و ديگر الفاظ فريبنده و خالى از محتـواى حقيقى رواج داده شد. يكى از ايـن نقشه هـا كه مجـرى آن در تـركيه, مصطفـى كمـال معروف به آتاتـورك و در ايـران رضاخان بـود, مسإله كشف حجاب مـى باشـد و عبدالكريـم قاسـم به نام آزادى زن مسلمان, تساوى حقوق مرد و زن و ديگر الفاظ, مزورانه برهنگى و بى حجابـى را در عراق گسترش داد و بى بند و بارى را در كشـورى اسلامى كه مشهد چنديـن امام شيعه و كانون بزرگ حوزه علميه تشيع مى باشد حكمفرما نمود و ايـن برنامه آنچنان ماهرانه و حيله گرانه به اجـرا درآمـد تا كسـى ندانـد به كجا سـوق داده مى شـود و حق دفاع از حقوق خـود و آزادى واقعى را نداشته باشد. مسلمانان به تـدريج متـوجه شدند ايـن دشمنان قسـم خـورده تنها به ظاهرى از اسلام اكتفا مـى كنند و از هر سـو فرهنگ پـوچ غرب مـوجبات انحطاط جامعه اسلامى را پديد مـىآورد.
اما عالمان ربانـى و روحانيان بيداردل و شجاع كه چراغ پرفروز جامعه هستند قيام كردند و با ايمانى استـوار و اعتقادى راسخ چون كوهى محكـم و فـولادى آبـديـده از طـريق بيـان و قلـم دست از مبـارزه بـرنـداشتنـد.

مقـاومت در مقـابل شرارت
مرحـوم آيت الله علـوى همچـون ديگر دانشمندان شيعه و آگاه عراق, پى به ماهيت حكـومت جمهورى عبدالكريـم قاسـم برد و از اينكه وى جلـوه هايى از ارزشهاى دينى را مـورد يـورش وحشيانه خـويـش قرار داده و در صـدد رواج ابتذال و رونق فسـاد و فحشـاست به شدت بـرآشفت و در شب هفتـم محـرم سـال 1382ه$.ق در صحـن مطهر حرم كاظميـن بر فراز منبر رفت و پـس از خطبه اى بليغ, نظام حاكـم بر عراق را به باد انتقاد گرفت و قصيـده اى را كه خـود سـروده بـود براى حاضران برخـواند و اوضاع نابسامان جامعه عراق را ناشـى از نقشه هـاى مزورانه وى دانست و از رواج فـرهنگ غربـى و ترويج بى حجابى به شدت انتقاد كرد و بديـن گونه شعله جنبش اسلامى را در ايـن شهر شيعيان مشتعل سـاخت و حـاميـان عفـاف و حجـاب را عليه حاكمان ستـم تحريك و تهييج نمـود. شـدت تإثير سخنان افشاگرانه وى عليه عبدالكريم قاسـم به حدى بود كه آيت الله علوى را دستگير نمـوده و پـس از چهار ماه شكنجه هاى سخت, محكـوم به اعدام كـرد.
آيت الله سيدمحسـن حكيـم وقتى چنيـن خبرى را شنيد خواستار آزادى آيت الله علوى شد و در تقاضاى وى از عوامل رژيم, چنيـن جملاتى به چشـم مـى خـورد: السيد العلـوى جزء مـن كياننا يصيبنا ما اصابه, يعنى: آقاى علـوى از ماست; آنچه به او برسد به ما رسيده است. و چـون از قدرت معنوى و نفوذ مردمى آن آيت الله حكيـم هراس داشتند ناگزير شدند خـواسته ايشان را عملى سازند و آيت الله علوى را از زندان آزاد كنند.(2)
البته در زندان, مـوادى سمـى به ايشان داده بـودنـد كه بـر اثر عوارض آن بـر روى تخت بـرانكـارد به خـانه انتقـال داده شد و تـإثيـر سـوء آن, قلب وى را بيمـار سـاخت.(3)

پگاه پاكدامنى
او كه بـا بيـان در عرصه سيـاست به مبـارزه بـا عوامل فساد و بى حجابـى برخاست چـون از زنـدان بيرون آمـد قلـم به دست گرفت و كتابـى با نثـرى شيـوا و تعابيـرى زيبا در باره ضـرورت حجاب در جامعه اسلامى نوشت و چـون مخاطبيـن آن مردم عراق بـودند به زبان عربى نوشت و نامش را ((العفاف على مذبح التبرج)) تعييـن كرد. و چون كتاب جالب و مفيدى بـود فرزندش سيدعادل علوى به زبان فارسى بـرگـردانيـد و انتشارات كتـابخانه الامام علـى بـن الحسيـن(ع) و انتشارات عدل قـرآن كريم تصميـم به طبع آن گرفت. آيت الله علـوى ايـن اثـر را به دختـران و پسرانـى كه مـى خـواهنـد راه راست را برگزينند و به روشنفكرانـى كه در جستجـوى زندگـى برترنـد اهـدا نمـوده است. وى در سبب تإليف ايـن كتاب مـى گـويـد: از آنجا كه مى ديدم زمان اقتضا مـى كند و بيشتر مردم نياز دارنـد و مسلمانان از قرآن و آمـوزشها و احكامـش دور شده اند و اميد مى رفت كه ايـن نوشته نتيجه بخش باشد و ايـن را نيز مى دانـم كه اگر حقايق آشكار گردد طرفـداران حق سزاوارتر به پيروى از حقند و از آنجا كه امر به معروف و نهى از منكر روزى كسـى را نمى برد(4) و اجل انسان را نزديك نمى كند اقدام به آن نمودم تا پرتـوى از نور درخشنده اسلام را به دلهاى عزيزان و فرزندان, اعم از پسر و دختر افكنـم, اميد آنكه با گوش شنوا سخـن حق را پذيرا باشند و در پرتو ايمان قرار گيـرند و سپـس به سلامت مادى و معنـوى نايل گـردنـد.(5) آيت الله علـوى در ايـن اثـر غير از آنكه منابع اصلـى قـرآنـى, روايـى و تفسيرى را ملاحظه كـرده از بـرخـى كتب كه در دهه هاى اخيـر تـوسط دانشمنـدان مسلمـان به نگـارش درآمـده استفـاده كرده است.(6)

علفهاى هرز در بوستان جمال
در اواخر نوشتار به دختران و زنان جوان ايـن گونه توصيه مى كند:
شما اى دختران و زنان جـوان, شما اى بانـوان شريف و پاكـدامـن, تنها شما مـى تـوانيد به اصلاح بعد اخلاقـى اجتماع بپردازيـد زيرا افراد هوسران چـون علفهاى هرز مى خـواهند در ميان گلهاى بـوستان جمال, رفت و آمـد كننـد و از چنگ زدن به گلبـرگهاى عفاف و حجاب لذت ببرند. بر بينـش و ديده چنيـن افرادى پرده غفلت افكنده شده عوارض سوء اين رفتار شوم را كه هوا و هوس برايشان تعييـن مى كند نمـى بيننـد و جز آنكه تمايلات باطل بـر آنان حكـم مـى رانـد چيزى نمى شنوند. پيشرفت و تـوسعه در امـور علمى, صنعتى و رشد و گسترش انديشه ها و بالندگى فكرى جامعه خـوب است; اما هميـن موارد بايد اساس صحيح علمـى و بـرنامه ريزى هـدايت شـده اى داشته بـاشـد تـا ثمراتى خوب به ارمغان آورد. كسى با ايـن امور مخالفت ندارد اما آن طوفان مخربى كه ارزشها را مورد هجـوم قرار مى دهد و مى خـواهد سنتهاى پاك اجتماعى را به فـرامـوشـى بسپارد و نـوعى بـرهنگـى, پرده درى و اختلاط جنسهاى مخالف و مانند آن, پديد آورد نمـى تـوان نام آن را ترقى گذاشت. تـو اى دختر و زن جوان! ديدگان خويـش را باز گشاى و گرگهاى درنده و خشمگينـى را كه بشـرنمايـى مـى كننـد درست ببيـن و با تمام حواس انديشه كـن اينها مى خواهند آهو شكار كننـد و منتظر آشكار شـدن طعمه لذيذى مـى بـاشنـد تا بـر آن دست يابند.
سـوگند به خداوند, ايـن طراوت و جمال نـوجـوانى ادامه ندارد و از اين جهت بهره بردارى درست از آن كـن و بدان به دنبال ايـن بهار زندگى, پاييز پيرى و خميدگى و چروك خـوردگى گـونه ها و صـورت را دارى كه در آينـده به سـراغت مـىآينـد. آن وقت سارقان شادابـى نه تنها با تـو كارى ندارنـد بلكه نگاهشان با بيزارى و نفرت تـوإم است و هـويدا نمـودن زينت و زيـور و مرواريد وجـود براى مردان به مخاطره افكنـدن شرف و آبرو را به دنبال مـىآورد.
اگر روزنه ها به روى افـراد متجاوز و آلـوده بسته شـود منحـرفان جرإت گستاخى ندارند و نيروى ايمان و شرف مى تواند در ايـن زمان به امداد ما بشتابد, پـس بپا خيز و بشتاب و خـود را از تزلزل و دستخـوش دستـان گـرگـان نـاپـاك رهـايى ده.
برخيز تا از حافظى اميـن (پروردگار) قوت بگيريـم و در پرتو لطف و عنايت خاص رب مجيـد خـود را از گزنـد بادهاى سمـى حفظ كنيـم.
به سـوى ديانت و پاكدامنـى رو كـن و بر قله انسانيت تكيه زن تا از ورطه حيـوانيت رهايى يافته و به سعادت ابدى برسـى. بشتاب به سوى حصار عفاف و از اين دژ استوار نگه دارى كـن كه قواى دشمن با سلاحهاى مـرگبـار و شمشيـرهـاى آغشته به زهـر بـراى هجـوم آماده اند.(7)

تير تبرج
در نخستيـن مبحث, آيات حجاب(8) تـوسط نويسنده مـورد بررسى قرار گرفته است و در خصـوص مقصد آيه 59 از سـوره احزاب مى گويد: ايـن كلام متين بيـن زن آزاد و برده تفاوت قايل شـده است به اينكه زن آزاد, لباس سرتاسرى به خـود مـى پيچـد و در واقع زنان مـومـن با پـوشـش مـو, گردن و سينه خـود را معرفـى مـى كنند كه جزو بردگان نمـى بـاشنـد تا بـديـن وسيله از گزنـد فاسقان در امان بماننـد.
مفسرانى چون ابن مسعود, عبيده, قتاده, حسـن بصرى, سعيد بـن جبير, ابـراهيـم نخعى, عطإ خـراسانـى و بسيارى ديگـر گفته انـد جلباب ردايى است كه بالاى روسرى قرار مـى گيرد و برخـى گفته اند پيراهـن سرتاسرى است كه تمامى بدن را مـى پـوشاند. از عبارت ((ذلك ادنـى ان يعرفـن فلا يوذين)) (احزاب, 59) استفاده مى شود كه تفاوت بيـن زن باشرافت و غير آن, برهنگى و به عبارت ديگر, حجاب و بى حجابـى است. ايـن مطلب نيز استنباط مـى گردد كه مسـووليت مزاحمت افـراد آلـوده متـوجه زنهايى است كه در پـوشـش خـود مراعات و دقت كافى نمـى كنند و افراد پست را به چشـم چرانى و نگاههاى خائنانه تهييج كـرده و بـى حـرمتـى خـود را سبب مـى شـوند.
نـويسنده از عبارت ((وقرن فى بيـوتكـن)) در آيه 33 سـوره احزاب چنيـن استفـاده مـى كنـد كه زنـان بخشـى از امت اسلامـى هستنـد و قانـون گذار اسلام برايشان ارزشـى والا قايل شـده و بايـد جز براى رفع حاجات ضـرورى از وظيفه خـود يعنـى قـرار گـرفتـن در خانه و نوازش و دلجـويى كودكان و ايجاد آرامـش براى شويشان غافل نشوند اما اگر ضـرورت اقتضا كرد جايز است كه در امـور اجتماعى حضـورى فعال داشته باشند و به تناسب تـواناييها ايفاى نقـش كننـد ولـى مـراقب باشند كه شياطيـن در محيط بيرون آنها را احاطه نكننـد و زيبـاييهاى خـود را بـراى غيـر محـرم آشكار ننماينـد. ((قتـاده بـن دعامه)) گـويد: راه رفتـن متكبرانه و با ناز و كرشمه, نـوعى تبرج است و ((مقاتل)) كه يكى از مفسريـن است عقيده دارد زن اگر روسرى بر سر افكند اما آن را محكـم نكند تا گردن بند, گوشواره و گردنـش پـوشيده نشود و اينها پيدا شوند مصداق تبرج خواهد بـود.
عده اى ((جاهليت)) را به نبودن دانـش و تمدن و پيشرفتهاى مادى و ارزشهاى فكـرى و روابط انسانى معنـى نمـوده انـد, بـرخـى شـرك و بت پرستـى, مفاسد اخلاقى و جنگ و ستيز و امثال آن تلقى نمـوده اند اما اگر به طـور عميق و دقيق به بررسـى بپردازيـم جاهليت عبارت است از حالت نفسانى كه بر هر انسانـى عارض مـى گردد و آنچنان در غرور غرق مى شود كه نفـس ناپاكـش از هدايت به سوى خداوند اجتناب مـى كند و به پايه اطمينان بخـش تمايل نـدارد و منكر فـرمان الهى مى گردد. يكى از نمونه هاى جهالت در عصر جاهليت قبل از اسلام ايـن بـود كه زنان از مرزهاى اخلاقـى بيرون آمده و به گـونه اى در راه رفتـن خودنمايـى مـى كردنـد كه گـويا قـدمهاى خـود را بـر زميـن نمـى گذارند بلكه بـر دل تماشاگـران مـى نهنـد و به هميـن شيـوه, دنباله رو گذشتگان بـودند تا آنكه اسلام پيروان خويـش را از ايـن تبرج بازداشت و خداوند به پيامبرش فرمان مـى دهد: بانـوان را به آداب اسلامى تربيت كـن تا خطرهاى شيطانى از آنها دفع شود و مردم از وسـوسه هاى نفسـانـى در امان بمـاننـد و در نتيجه امت اسلامـى جامعه اى پـاك و داراى فـرهنگ عالـى, اخلاق خـوب, زنـدگـى سالـم, اعتدال و عفتـى وقارآور گردد.
زن گـوهر گرانبهايى است كه بايـد در صـدف حجاب قـرار گيـرد تا شخصيت او حفظ شـود و عفافـش تـإميـن گـردد. حجـاب مانع از آن نيست كه زن از لذتهاى ممـدوح بهره منـد شود, البته در حـدى كه از شـوونات شـرعى و عرفـى خارج نشـود. لباس عفت و فضيلت و عامل تشخص زن, خـود, مى تـواند به وى نشاط درونى دهد, اگر اهل ديانت و تقوا باشد. پوشـش بانوان آنان را از نشـر نيشهاى زهـرآلود شهوت و غرايز آلـوده به هـوس مصـون مى سازد. نيشهايـى كه عرض و آبرو را به تحليل مى بـرد. اسلامـى كه بر بنيادهاى خردمندانه و معقـول استـوار است روا نمى داند انسان در پرتگاه دره هاى هوسرانى و شهوت پرستى قرار گيرد و اين قوانيـن را وضع كرد تا در پرتو آن, بر فراز ايـن قله اخلاق و مكارم عالى و فضايل معنـوى, تكيه زنـد و از انحطاط اخلاقـى و عقب گرد رهايـى يابد.

تساوى توإم با عزت
نويسنده در بخـش ديگرى به حضور فعال و سازنده زنان صدر اسلام در جامعه و جهاد مى پـردازد و مـى نـويسـد: از نظر اسلام زن و مرد در تسـاوى قـرار دارنـد به لحـاظ آنكه از يك اصل و طينت آفـريده شده اند و در بسيارى از شوون زندگى شريك همند و تـوسط مفاهمه با يكـديگـر به رفع مشكلات و نابسامانيها مـى پـردازنـد. تاريخ اسلام گـواه زنهاى مسلمان, قهرمان و مسـوولـى در مـوارد مختلف است كه دوش به دوش مـردان به حمـايت از كيـان اسلام پـرداخته اند.
نسيبه دختـر كعب مـازنـى در جنگ احـد حضـور داشت و آن مـوقع كه عده اى فرار كردند باقـى مانـد. اين زن بـراى مـداواى مجـروحيـن همراه رسـول خدا در نبردها و غزوات شركت مـى كرد. در ماجراى احد فرزندش نيز مشاهده مى شد و چـون خـواست فرار كند به وى حمله كرد و گفت: به كجا مى گريزى؟ مـى خـواهى از نزد رسـول خدا بگريزى! او را به صحنه آورد و چـون تـوسط مـردى كشته شـد, شمشيـر پسـرش را برداشت و به قاتلـش حمله كرد و بر اثر ضربه اى كه به رانش زد او را هلاك نمود.
پيامبر فرمـود: اى نسيبه! تبريك خدا بر تـو باد! نسيبه با تمام وجـود از حريـم نبـوت حمايت مـى كرد و در ايـن راه زخمهاى زيادى برداشت.
شخصى به نام ابـن قمئه ضربه اى به گردن رسول اكرم(ص) وارد آورد و نعره كشيد به لات و عزى محمد(ص) را كشتـم. رسول اكرم(ص) به مردى از مهاجران كه سپرى در دست داشت و در حال گريز بـود فرمود: سپر را بينداز و به سـوى آتـش فرار كـن. او قبـول كرد پيامبر(ص) به نسيبه فـرمـود سپـر را بـرگير. او چنيـن كـرد و به جنگ مشـركان پـرداخت. چـون بـرگزيده رسـولان الهى منظره دفاع نسيبه را ديـد, فرمود موقعيت و مقام نسيبه امروز از فلان و فلان (برخى متـواريان از جنگ) بالاتر و بـرتر است.(9) اى زن! تـو بنگر به ايـن بانـوى مسلمان كه چگـونه وقتـى احساس مسـووليت مـى كنـد از خانه بيـرون مىآيـد, لباس و پيراهـن بر خـود مـى پيچـد و بـراى دفاع از حصار رسالت, دوش به دوش مـولى على(ع) با دشمـن به نبرد برمى خيزد; آن هـم در جنگى كه مردان از آن مى گريزند و برخى كه تنها نام شجاعت و عنوان دليرى را از آن خود نموده اند بر زميـن زانو ساييده اند.
واقدى صاحب كتاب مغازى مى گـويد: نسيبه در ايـن جنگ بزرگ, مشكـى از آب بـر دوش گـرفته بـود تا به مجـروحان بـرسانـد و خـود نيز قهرمانانه جنگيد و صدماتـى را متحمل شـد; چنانچه بـدنـش دوازده زخـم از نيزه و شمشيـر خصـم برداشت.
آن افراد متجدد كه تصـور مـى كنند تلاش زنان در عرصه هاى گوناگـون دوشادوش مردان چيز جديدى است و ارمغان آزادى نـوع غربـى مى باشد به ايـن فرازهاى تاريخـى از زنان تربيت شده اسلام تـوجه كنند اما آن تساوى كه اسلام از آن سخـن مـى گـويد عزت, عظمت, و سربلنـدى و حفظ شـوونات بانوان در آن نهفته ولـى در تساوى نـوع ساخته بشـر فـريب, رذات, رسـوايـى و سقـوط ديـده مـى شود.
تنها نسيبه نيست; دهها زن همچـون او داريـم كه همگام با مردان, چـون شير بيشه شجاعت غريدند و ايستادگـى كردند مانند هنـد دختر عمر بـن خزام, معاذه غفاريه, اميه دختر قيـس, ام منيع دختـر عمر بـن عدى, مهمتر از همه اينها دختر رسول خدا(ص), بانوى بانوان دو سـرا, همتاى ولايت و دامـن پـرمهر يازده فروغ امامت يعنـى فاطمه زهـرا(س) به حمـايت از همسـرش علـى(ع) پـرداخت و فـرمود:
خلوا ابـن عمى او سإكشف للدعا رإسى و اشكـو للاله شجـونى يعنى:
عمـوزاده ام را رها كنيـد و گرنه بـراى نفريـن پـوشـش را از سرم بـرمـى دارم و حزن و انـدوهـم را به سـوى خـدا مـى بـرم.
عقيله بنى هاشـم كه چون آفتابى در حجابـش مى درخشيد همراه برادرش حماسه ساز كربلا در برابـر ستـم ايستاد و نه تنها از خونخـوارى و جنـايات امـويان و كـوفيان در كـربلا نهراسيـد بلكه بـر شجـاعت, شهامت, ايستـادگـى و حمايت از ولايت بيفزود.
قرآن كريـم نيز در سوره احزاب, آيه 35, از زنان همراه و همرديف مـردان سخـن آورده و مـى فـرمـايـد: ان المسلميـن و المسلمـات و المومنين و المـومنات ... بنابـرايـن اختلاف پنـدارى زن و مرد در كجاست؟ البته بايد دانست كه هر كدام از زن و مرد داراى حقـوقـى هستنـد و بـر حسب اقتضاى فطـرى و طبيعى و واقعيتهاى ذاتـى, لازم است امـورى را كه شرع معيـن كرده مراعات كنند و تساوى زن و مرد در ايـن نيست كه زن بى حجاب شود يا جلوه جمال خـويـش را در معرض نگاههاى زهرآگيـن و آلـوده قـرار دهـد يا در اجتماعى از مـردان سبك مغز شركت يابد كه شرم و حيا در بينشان ديده نمـى شـود و وقار اجتماعى را به تحليل برده اند. چه تصـور باطل و مـوهومى كه برخى جـوانان دارند و بر اساس آن فكر مـى كنند اگر همسران و خـواهران آنان آزاد و رها باشنـد تا آبرو و عفت آنها به لجـن كشيده شـود روشنفكر و مترقـى خواهند بـود! ايـن چه خـودباختگـى است كه مرد مسلمان همسرش را در خانه براى محيط بيرون آماده مـى كند و به او اجازه مى دهد انواع آرايش را انجام دهد و با چنيـن حالتى خود را بـروز دهـد. استمـرار ايـن وضع باعث از هـم گسيختگـى نظام مقـدس خانواده مى شـود و به هميـن دليل در جـوامع غربى بسيارى از آنان كه ازدواج كرده اند به شـوون و ضوابط ازدواج پاىبند نيستند. آيا آنها نمـى بيننـد سيل ويرانگر فساد, زنهاى غرب را با خـود بـرده است. با اين وجود, باز هـم بايد در مسير ايـن سيل طغيانگر قرار گيـرنـد و از وضع اسف بـار آنان عبـرت نگيـرنـد! البته كه انسان متـدين و متعهد كه احساس مسـووليت مـى كنـد از ايـن اوضاع اظهار نفرت مـى كند و جـوان معتقد به ارزشهاى دينـى, اجازه رواج چنيـن ابتذالـى را نمى دهد و مـى كـوشـد آسايش همسرش را بيـش از ديگران فراهـم كنـد و چشمه صفا و عاطفه را در خانـواده جارى سازد و با الهام از دستورات آسمانـى اسلام نسيـم فـرحزاى آرامـش را متـوجه خانه اش كند.

كوششهاى شايسته
حضـرت علـى(ع) به زنـانـى كه در جـريان هجـرت از مكه به مـدينه همراهـش بودند احترام كرده و به آنان بذل محبت مى نمود, در كنار قافله بانـوان آرام آرام قدم برمـى داشت تا مبادا زنها نتـوانند با سرعت راه روند و به زحمت بيفتند. گاه و بيگاه به هـودج آنان سركشى كرده تا از سلامتى آن بانـوان مطلع شده و اگر نيازى دارند براى بـرآوردن آنها اقـدام كنـد, اگر خـواهان استـراحت در مسير حـركت بـودنـد, حضـرت(ع) وسايل آسايـش آنان را فراهـم مـى ساخت, كـاروان را متـوقف مـى كـرد, غذا و آب و امكـانـات ديگر را در اختيارشان مى گذاشت.
كـوششهاى شايسته و آميخته به مهر و محبت و صفاى حضرت على(ع) كه نسبت به گروه زنان مهاجر انجام مـى داد به ايـن حقيقت راهنمايـى مى كند كه اسلام و خصـوصا مذهب تشيع كه مولـود طبيعى آييـن محمدى است بـراى عنصـر زن در تمـامـى جـوامع انسـانـى اهميت و ارزش فـوق العاده اى قايل است تا آنجـا كه مـرد جهت تـإميـن آسايـش و تـوسعه خوشبختى زنان, استراحت را بر خـود حرام كرده و تمامى شب را به حـالت بيـدارى به سـر مـى بـرد و آسـوده سـر بـر زمين نمـى گذارد.(10) در هـر حال آييـن اسلام در رعايت احتـرام زنان و تـوجه به نيازهـاى واقعى آنان در همه شـوونـات زنـدگـى فـردى و اجتمـاعى بـر همه اديان و مذاهب و مكتبهاى متفـرقه تفـوق دارد.
برخلاف ايـن تصـور باطل كه مى گويند جـوان مسلمان به دليل تقيدات دينى نمى تواند موجبات خوشبختى زن را فراهـم سازد بايد گفت ايـن سخنها از بافته هاى مزورانه روزگارى است كه دشمنان به نام تمـدن و تجـدد به وسيله رسـانه هـا و از راه آمـوزش مغرضـانه به زنـان خوش باور القا نموده اند. وقتى خصـم دون صفت با حالت كينه به حجاب مى نگرد و از آن تصوير زشتى ترسيـم مى كند و نوعى زندانى براى زن مى داند و با قلـم مسموم خويش, مطالب ملامتآميزى در باره خواهران باحجاب به نگارش درمـىآورد, زن روز در ايـن فضاى آلـوده فريادش بلند مى شـود كه حجاب و عفاف مانع خـوشبختـى و سد راه سعادت مـن است. اما زنـى كه به اسلام علاقه دارد فريب ايـن تبليغات پـوچ را نمى خـورد و مـى دانـد زنان متجـدد محروم از حجاب, وضع مرارت بارى دارند و در گـرداب بـدبختـى غوطه مـى خـورنـد و دورى از ارزشهاى اخلاقـى برايشان نگرانى و افسردگـى به ارمغان مىآورد و گـويى در محيطى زندگى مى كنند كه از هر طرف پلنگهاى وحشى به سـويشان پنجه مى افكند و يكى از آنان را در هر يـورش شكار مى كند. ايـن وضع نه تنها خـوشبختـى نيست بلكه از ناامنـى, هراس و تشـويـش خاطر خبر مى دهد.

مرداب آلوده يا چشمه پاكى
اين نـويسنده دردمند در دوميـن مبحث كتاب ((انتقاد خرده گيران))
بر دستـورات شرعى را چنيـن مطرح كرده كه زن بايد در كمال آزادى از زندگى لذت ببرد و از خوشيهاى روزگار بهره مند شود. هيچ كـس و حتـى والديـن او اجازه ندارند او را زير سلطه و مطيع خـود قرار دهند.
سپـس پاسخ ايـن شبهه را با سـروده اى عربـى از اشعار خـودش آغاز مـى كنـد و در مضـامينـى از آن مـى گـويـد:
متإسفانه در جـوامع غربى و حتى در برخى كشـورهاى اسلامى دختران با وضع زننده و آرايـش كرده در بيـن جوانان عبـور مى كنند و آنان با نگاههاى پر, بر ايـن مرواريدها خيره مى شوند. اگر با چشم حيا و ديد خـواهرى بر آنها بنگرند, ناظران مورد خنده و استهزا قرار مى گيرند و چـون برخى اراذل درخـواستهايى از چنيـن افرادى دارند در جواب مى گويد: مـن دامنى آلوده ندارم بلكه مى خواهـم از قيد و زنجير حجاب آزاد باشـم و نه به دستورات دينى اعتنايى دارم و نه پيرو قوم و قبيله ام هستم.
حجب و حيا بـوى ارتجاع مى دهـد و نمـى خـواهـم به عقب بـرگـردم و ديگران را به ايـن آشكارى و برهنگى فرا مى خوانم. آنگاه مى گويد:
به خـدا سـوگند از ايـن شيـوه بسيار متحير شدم كه اى دختر! آيا واقعا تو آزادى و خود را رهانيده اى يا با دست خويشتـن در مرداب فساد غوطه مى خورى و ناخـواسته به دره ناپاكى سقوط مى كنى. البته آزادى سخـن خـوبى است و هيچ كـس نمى تـواند آزادى ديگران را سلب كند اما آزادى بـدون حد و مرز در حكـم عدم است و امكان ندارد و به قـول ژان ژاك روسـو, عوارض تمدن جـديد و اشكال دروغيـن آن در حقيقت انسان را در چنگال خـود افكنـده و گرفتارش ساخته و او را از آزادى راستيـن كه در مسير فطرت و اقتضاى طبيعت او است محروم نمـوده است. قـداست آزادى به ايـن است كه بـا ويژگيهاى سـرشتـى انطباق داشته و از سـويـى قـوانيـن و سنتهاى اجتماعى را محتـرم بشمارد.
پـرورشهاى اخلاقـى, خـودسـازى, اصلاح اجتمـاعى آزادى انسـانها را تقـويت مـى كند نه آنكه محـدوديت پـديد آورد. كسـى كه از شعور و بصيرت ايمانـى جدا گرديد و در پليدى, بردگى و آلـودگـى فرو رفت ديگر از فطرت اصيل خويـش كه آزادى نهاد وجـودش را تضميـن مى كند بهره اى ندارد. بر هميـن اساس, به فساد كشيده مى شـود و آن گـوهر اصيلى كه در درونـش به وديعت نهاده شده در لجـن آلـودگى مفقـود مى شود و چـون از آن منجلاب بدبختى سر بيرون مىآورد از مسير فطرى و عقلانى خويش دگرگون شده و از شيوه آفرينـش و ناموس خلقت منحرف مى گردد و بديـن جهت نمى تـواند آزادى خـود را آن گونه كه شايسته انسانيت است حفظ كند و با كمال آزادى نمـى تـواند به خـواسته هاى خود جامه عمل بپـوشاند.(11)
جامعه نيز براى حفظ شـوون خـويـش قيد و بنـدهايـى وضع كرده كه صلاح فردى و اجتماعى را در بر دارد و ايـن اصلاحات اجتماعى, آزاديهاى افـرادى را كه مـى خـواهنـد با رفتار خـود و ارضاى اميال و هـوسها, نـوعى بـى بند و بارى پـديد آورند محدود مى كند. همان گـونه كه قـوانيـن راهنمايى و رانندگى براى رانندگان به نفع جامعه و افراد مـى باشـد و اگر اجرا نشـود مصايب بزرگ و غيـر قابل جبـرانـى به بار مـىآورد, بايـد از بام آميخته به غرور آزادى مطلق فـرود آمـد و ايـن تخيل را از ذهن بيرون كرد تا به آزادى مشـروع دست يافت. البته آزادى در فكـر و رإى, عقيده, آمـوزش و امثال اينها نبايد در دايره تنگ نظريها و تنگناها محصـور گردد چرا كه تفكر و انديشه مزاحمتى براى اجتماع و قضاياى جامعه ندارد ولـى حدودى كه شرع و عرف معيـن مى كند لازم است باشد. عقيده اسلامـى از نـوع آن انديشه هاى غلطـى نيست كه زن را ((ملعبه فرمانبـر)) و يا ((وسيله محكـوم)) كنـد. هرگز چنيـن نيست و براى زن, همان حق مرد هـم وجـود دارد; مگر در مواردى كه با اقتضاى زنان تناسبـى نـدارد يا حيثيت بانـوان را در مخاطـره مـى افكند و ايـن استثنإ قايل شدن به خاطر حفظ احترام و شرف او است. زنان چـون ديگران آزادنـد ولـى نبايد در هنگام استفاده از ايـن حق طبيعى, آزادى ديگـران را سلب كـرده و يـا آنكه صلاح اجتماعى را ناديده انگارند.

دو پاره از يك پيكر
در ايـن كتـاب سـوميـن مبحثـى كه به آن پـرداخته شـده بـررسى ديدگاههاى دانشمندان علوم زيستى در خصـوص تفاوتهاى فيزيولـوژيك زن و مرد است كه با برشمارى مواردى از تفاوتهاى مـوجـود تإكيد شـده كه اينها پاسخ علمـى و منطقـى براى افرادى است كه از جنـس لطيف و موجوديت عاطفى زن مى خواهند مردى خشـن و قدرتمند بسازند.
در پايان ايـن نوشتار مـولف سخنى از سليمان كتانى(12) را آورده كه چيكده اى از آن چنين است:
از زمـانهاى گذشته در خصـوص زن و مـرد, بـر اسـاس مقيـاسها و معيارهاى بخصـوصى بحث مى شـود و در طول تاريخ تا به امروز با آن همه امتيازاتـى كه به او رسيده ارزشـش با وزن بدن, طـول قامت و مانند آن سنجيده مى شود.
بىآنكه به ايـن واقعيت تـوجه شـود كه او جزيى از مرد و همدوش و هـم صنف و داخل در زندگـى او بايد باشد. حق ايـن است كه زن نيست مگر امتداد و مكمل شخصيت مرد كه آن در پرتـو همدوشى و همجـوشـى صميمى آن دو به دست مىآيد و ارزش ايـن دو موجـود به هـم وابسته بـوده و امتيازاتشان نسبت به هـم ارزيابـى مى شـود. وقتـى از زن خـواسته شـد كه فكـرى ژرف تـر و آگاهـى بيشتـر, اخلاق با متانت و پركارى داشته باشد, راستى, درستى و خـوبـى را پيشه كند, سزاوار است ايـن صفات حتـى به شكل قـوىتر در مرد هـم باشد تا از تكميل خـوبيها كمالات انسـانـى پـديـد آيـد. مـرد و زن دو پـاره از يك پيكرند;
نگاههاى زهرآگين
نويسنده با استناد به آيه سى ام از سـوره نور (به مردان باايمان بگو چشـم خود را ـ از نگاه به نامحرم ـ فرو خـوابانند.) مى گويد با انجام ايـن دستـور, دردهاى خانمان سـوز درمان يافته و خطرهاى ريشه برانداز محو مى شود. دستـور فروخوابانيدن چشـم از نامحرم به جامعه قـوام و پاكـى مـى دهد. كجايند افراد باايمانى كه از گـوش خود صداى ملكـوتـى مى شنـوند و نفـوس خـود را تربيت مى كنند و بر هـوسهاى خـود غالب مـى شـونـد و جلـو هجـومهاى شهوانـى را بـا فروخوابانيدن چشم از ديدن زيباييهاى صورى مى گيرند و دامـن خويش را از تيرهاى زهرآلـود فتنه حفظ مـى كنند. در روايات آمده شخصـى از پيامبر اكرم(ص) در باره نگاه ناگهانـى پرسيد, رسـول خـدا(ص)
فـرمـود: چشمـش را در همـان لحظه بـرگـرداند.
بـر اساس آيه بعدى ايـن سـوره, بـراى رعايت كامل عفت و تإميـن غيرت, به زنان باايمان فـرمان داده شـده كه ديـدگان خـود را از نگاه بيگانه فرو خـواباننـد تا بـر اثر ايـن عارضه افكارشان به غير همسرانشان متـوجه نشود و رشته محبت و مودت بيـن زن و شـوهر با تيغ تيز طغيان برانگيز هـوس از هـم نگسلـد. در روايتـى كه در داستان ابـن ام كلثـوم نابينا آمـده, پيامبر اكرم(ص) به ايـن جهت تـوجه كرد زيرا وقتـى ام سلمه و ميمـونه (همسران رسـول خـدا)(ص)
گفتند ايـن مرد نمى بيند, فرمـود: آيا شما نيز او را نمـى بينيد.
سپـس خداوند در آيه فوق پاكدامنى را تذكر داده و آن را صرفا در راه حلال و بر اساس خـواست فطرت و در فضاى پاكيزه قرار داده است تا فردا كودكانى كه از ايـن دامـن برمى خيزند در برابر اجتماع و زندگـى شرمنده و سرافكنده نباشنـد. و نگهدارى كامل دامـن جز از راه حجـاب ميسـر نمـى شـود. آيه مـى افزايد كه:
((زينتهاى خـود را جز آنكه قهرا آشكـار شـود بـر بيگـانه ظاهـر نسازند.)) خـداوند ايـن دستـور را صادر كرده تا آبروى اشخاص از انحـرافـات حفظ شـود و منظور از زينت در آيه, آرايشهايـى چون زيـورآلات و لباس و امثال آن است كه زنان استفاده مـى كنند. قرآن زينت را نهى نكرده و ايـن كار در حـد معقـول منعى ندارد و محبت بيـن همسـران را افزايـش مـى دهـد و با رعايت عفت و حيا, آرايـش اشكالـى نـدارد. البته براى غير آن كسانـى كه در آخر آيه آمـده نبايد آشكار سازند.
دستـور مزبـور بـراى زنان زنجيـر اسارت پـديـد نمـىآورد و بلكه اسلحه اى است كه با آن مى تـوانند از چنگال گرگان آدم نما و طغيان هوسهاى جنسى حفظ شوند. اگر بخواهد زن زينت خـود را در معرض ديد نامحرم بگذارد تابلـويـى هنرى خـواهد شـد كه بر ديـوار حقارت و پستـى آويخته مـى شـود و مگسهايـى بـر اطـراف آن جمع مـى شـونـد.
قرآن با عبارت ((الا ما ظهر منها)) خـداونـد حـدى از آشكار شـدن زينت را روا دانسته تا همراه مرد در به سامان بردن مشكل زندگـى و پيمودن راه سعادت سهيـم شـود اما در دنباله آيه براى بار دوم از آشكار كردن زينت نهى كرده و مـى فرمايد زينت خـود را جز براى شـوهران آشكار نسازند. در واقع چهار دستـور در آيه مزبـور آمده كه در يكـى تسامح شده و قدرى تخفيف براى زنان قايل شده و در سه تاى ديگر شدت به عمل آمده است تا مبادا برخـى بر عبارت ((الا ما ظهر منها)) تكيه كرده و با تفسيـر به رإى و نگـرش روشنفكـرانه كه بـوى تجدد مى دهد به زنان بگويند آشكار كردن زينتها در مقابل انظار نامحرم اشكالى ندارد.

غروب يك ستاره
آيت الله علـوى مبارزه خـود را با عبدالسلام عارف طاغوت عراق نيز ادامه داد و از طـريق قلـم, خطـابه و شعر به افشـاى ماهيت وى مبادرت نمـود و در جامع هاشمى كاظميـن با قرائت قصيده اى پرشـور ايـن حاكـم ستمگر را شرور و مخالف ارزشها و ترويج دهنده فساد و بى حجابى و ابتذال معرفى كرد.
با روى كار آمدن نظام عفلقـى در عراق مبارزات وى شكل جدىترى به خـود گـرفت تـا آنكه در ششـم ذيقعده 1391ه.ق به طـور اجبـار به ايران هجرت نمود و در قـم سكونت گزيد و مورد تـوجه علمايى چـون آيت الله مرعشـى نجفى قرار گرفت(13). در ايران نيز اختناق حاكـم به همراه بـرنامه هاى مخرب اجتماعى و رواج منكرات و گسترش فرهنگ برهنگى وى را آسوده نگذاشت. سرانجام ايـن دانشور دلسـوز پـس از عمرى تلاش علمى و حضـور فعالانه در عرصه سياست در تاريخ 28 شعبان سـال 1402ه.ق, مطـابق 31 خـرداد 1361ه.ش, در سـن 55 سـالگـى در بيمارستان شهيد مصطفى خمينى تهران در اثر عارضه قلبى رحلت نمـود و در شب اول ماه رمضان در مسجـد علـوى قـم به خـاك سپـرده شـد.
پى نوشت :
1ـ تـاريخ سيـاسـى عراق, شـوراى نـويسنـدگـان, ص88 ـ 90.
2ـ الكـوكب الـدرى فـى حيـاه السيـد العلوى, ص21.
3ـ بنـا به اظهارات فـرزنـدش سيـدعمـادالـديـن علوى.
4ـ در باره ايـن اصل اسلامـى, ايشان كتـابـى بـا عنـوان ((الامـر بالمعروف و النهى عن المنكر)) نـوشته است كه با اشـراف فرزنـدش سيد عادل علوى در سال 1411ه.ق تـوسط انتشارات گلستانه قـم چاپ شده است.
5ـ عفت بر كشتارگاه تبرج, آيت الله سيـدعلـى علـوى, سخـن مـولف, ص10.
6ـ برخى از اين منابع عبارتند از: العفاف بيـن السلب و الايجاب, محمدامين زين الديـن; الحجاب, ابـوالاعلى مودودى; بطـوله المرإه المسلمه; نظريه العلاقه الجنسيه فـى القـرآن الكريـم, محمـدمهدى آصفـى; المـرإه فـى المجتمع الاسلامـى, محمـدتقـى مـدرسى.
7ـ عفت بـر كشتـارگـاه تبـرج, ص97 ـ 98.
8ـ سـوره احزاب, آيه 59 و آيه ;33 سـوره نـور آيـات 30 و 31.
9ـ بـا استفـاده از سيـره ابـن هشـام, ج3, ص;29 شـرح نهج البلاغه, ابن ابى الحديد, ج3, ص377.
10ـ در ايـن زمينه بنگـريـد به كتاب ((الزهـرإ)), عبـدالزهـرا عثمان محمد.
11ـ نك: حقيقه الحـريه, محمـدمهدى آصفى.
12ـ وى كتابـى نـوشته به نام ((فاطمه زهـرا, زهـى در نيام)) كه نـويسنـده از آن استفـاده كرده است.
13ـ مختصرى از بيـوگرافـى آيت الله علـوى, سيدهادى غضنفرى, ص10.

یکی از مسائلی که امروزه در باره ی لباس خانم ها مطرح است ، بحث پوشش برتر و اینکه آیا چادر واقعا پوشش برتر است یا نه ،می باشد .

دستورات مربوط به حجاب در دین اسلام از چه منبعی بوده است ؟

- برای دستورات زندگی و برای رسیدن به قوانین صحیح زندگی باید به امانت های پیامبر اکرم صلوات الله مراجعه کنیم .امانت هایی که پیامبر خاتم برای امتش گذاشت ، کتاب خدا و عترت است به عبارت بهتر ، کتاب ناطق و کتاب صامت.

باید تمام آیات قرآن را  نه فقط  آیات مربوط به حجاب رامطالعه کنیم و در رفتار و گفتار ائمه تامل کنیم، راهکارهای لازم در این کتاب یک هویت کامل برای حجاب دارد ،به حجاب به عنوان کاور زن مسلمان نگاه نشده است . حجاب منش و هویت زن مسلمان است .برای همین در مکان هایی که به اجبار خانم ها چادر بر سر می کنند، رفتار و آرایش آنها متناقض با چادر است .چرا؟ برای ما حجاب کاور نیست بلکه یک هویت است. یک فرهنگ است.

 ما به عنوان زن مسلمان حجاب برای ما  هویت و فرهنگ مان است . برای پیدا کردن عناوین و حدود آن به سراغ کتاب دینی مان و سنت امامان خود  می رویم که در این صورت به دو نوع حجاب می رسیم .

من معتقدم که دو نوع حجاب در دستورات دینی مان داریم : حجاب حداکثری و حجاب حداقلی .همانطور که در تمام  دستورات دینی مان همین طور است . هر واجبی در کنارش یک سری مستحبات دارد. نماز واجب است و بیشتر از واجب مستحباتش را به ما یاد می دهند ، می گویند بهتر است اینگونه عمل کنی . اگر نکنی ضرر بزرگی نخواهی کرد اما یک چیز هایی را از دست می دهی.و کنا ر این واجب یک حرام (چراغ قرمزاصلی) وقبلش چراغ زرد چشمک زن (مکروهات)

در فرهنگ دینی و اسلامی معنی حجاب یعنی : کنترل و مهار جاذبه های زنان در مقابل نامحرم در تمام حیطه های وجودی اش . این کنترل و مهار سبک دارد .بخشی  سبک خاص وبخشی سبک عمومی .

سبک و مدل عام : دختر و زن مسلمان برای حفظ حدود شرعی نباید الزاما مثل زن عرب لباس بپوشد. دین اسلام دین خاتم است. کامل ترین دین است پس باید برای تمام زمان ها  و تمام مکان ها کاربرد داشته باشد ، تا تمام کمالات بشری را به بروز برساند .موطنش عربستان است اما نسخه اش عربی نیست.

آیا اگر زنی در فرانسه مسلمان شود باید مثل عرب ها لباس بپوشد؟ نه !

 در مدل حداقل، اسلام می گوید : ای زن مسلمان در هر جای دنیا که زندگی می کنی نگاه کن به زنان امتت، اما  زنان پاکدامن جامعه ی خود . در هر جامعه ای عفاف بخشی از هویت پاک فطری انسان هاست.تو هم همان لباس را می توانی بپوشی  و به آن مکمل های قرآنی را اضافه کن .

1- مرحله ی یک به زنان پاکدامن نگاه کن .

2- مرحله ی دو مانند آن ها لباس بپوش .

3- مرحله ی سه که وارد فراینداسلامی سازی اش می شود : مکمل های قرآنی را اضافه کن که دارای مهر استاندارد قرآنی شود.

حجاب قرآنی : گردی صورت آنقدر که وضو می گیری ، و دستان تا مچ البته بدون زینت . مابقی اش طوری باشد که مشخص نشود تو زنی یا مرد . زیبایی ها و جلوه های زنانه ات نشان داده نشود.

 پس رعایت حجاب تنها با یک نوع پوشش نیست؟

-نه ، حجاب باید قابلیت اجرا در مکان هاو زمان های مختلف را داشته باشد . بگذارید ریشه ای تر صحبت کنیم .

حجاب قصری است که 5 درب ورودی دارد.

محور اول : محوری که سریع دیده می شود حجاب بدنی است که برخی متاسفانه حجاب را منحصر به آن  می دانند.مخاطب این مرحله بیشتر زنان هستند .چون جاذبه های زنانه در بیولوژیک آن هادیده می شود.

محور دوم : حجاب در نگاه است که بیشتر به مردان اشاره می کند چون محرک های ویژه مردان در نگاه است.

محور سوم : حجاب در گفتار است که باز تاکید بیشتر به زنان است زیرا زیبایی گفتاری در زنان است برای همین لالایی گو ها و پیجر ها زنان هستند.

محور چهارم : حجاب فکر و خیال است .من در خیال خودم و در احساس خودم حق ندارم به نامحرم بپردازم . برخی در ظاهرشان حجاب را رعایت می کنند اما در خیالشان نه . مصونیت حقیقی این است که در درون خودم ، خود را مدیریت کنم.

محور پنجم : حجاب در رفتار است به قول شهید مطهری (ره) در رفتارت نشانه دارو زبان دار نباش ! که نامحرم را به خود جلب کنی تعاملاتت نباید با پالس جنسی همراه باشد.

حجاب همه ی این ها را در بر می گیرد که در هر جای دنیا و هر زمانی باید رعایت شود اما حجاب مرحله ی اول دو نوع  دارد.

حجاب حداقل که قرآن به آن در آیه ی خمار اشاره می کند  : ای زنان عرب لباس شما کامل است پوشش زنان عرب جاهلی را داشته باشید اما زنان عرب جاهلی عفیف . پوشش سرتان را طوری بیندازید که گردن و برجستگی های زیر آن را بپوشاند .

حالا با این مدل بی اندازه تنوع در دنیای زن مسلمان می توانی ببینی . در این مدل حجاب چند خطای شناختی رخ می دهد چون حجاب با لباس مخلوط شده است زیرا حجاب شده همان لباس حضور اجتماعی زن مسلمان و مکمل اضافه شده که پوشش سر و برخی مناطق بدن است .

اسلام در نماز می گوید حمد و قل هوالله  را بخوان ، ذکر رکوع و سجود حداقل را به من یاد داده و الی آخر اما تاکید می کند

اگر می خواهی نماز خوبی بخوانی به استقبال نماز برو، این مستحبات را انجام بده تا در وجودت تاثیر کند در باره ی حجاب هم همینطور است . در حجاب درجه ی یک قرآن جلباب را داریم .

جلباب در لغت یعنی شب در سیاهی پیچیده شد. پس رنگ حجاب برتر سیاه است . و حجاب جلباب غیر از لباس تن است. یعنی هر چه پوشیده ای به آن پوششی ز سر تا پا اضافه کن.چادر با این ویژگی تبدیل می شود به چیزی غیر از لباس تن .

در دنیای امروز از جهت حجم و مقدار پارچه در لباس به حداقل رسیده است . قدیم مرد و زن چند لباس بر تن می کردند اما امروزه بعضا یک تک لباس می پوشند. و یکی از دلایل آن حجم نمایی بدن نیز هست .

مجسمه داوید با بدنی کاملا برهنه ساخته می شود . برای این است که در عصر بعد از رنسانس بحث جسمانی تخیلی مهم است و مسائل جنسی قبح زدایی می شود زیرا در نگاه آن ها انسان موجود بهشتی نیست بلکه جسمی و خاکی است. و این موضوع و لباس های بدن نما آسیب های زیادی به انسان ها زده است که اسلام آن را پیش بینی کرده و به همین دلیل حجاب برای زنان و مردان آورده شده .

هر چند آغاز تابستان امسال با ماه مبارک رمضان هم‌زمان شده ولی کم نیستند مسافرانی که از شهرهای دور و نزدیک، برای تن زدن به آب دریا و لذت بردن از مواهب طبیعی در این ماه هم راهی شهرهای نوار شمالی کشورمی‌شوند.

از فقدان زیرساخت‌های مناسب و کمبود امکانات که بگذریم، بی‌توجهی به اخلاقیات، شعائر دینی و ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی در سواحل از سوی برخی مسافران و گردشگران، فرهنگ بومی و محلی مناطق مختلف و شهرهای ساحلی  را دستخوش چالش‌هایی کرده است و هرازچندگاهی شاهد شنای مختلط مسافران در سواحل هستیم و برخی گردشگران، دریا را با استخرهای خانوادگی اشتباه می‌گیرند.شنای مختلط، روزه‌خواری علنی، کشف حجاب و بدحجابی از سوی بانوان و برخی مردان تنها بخشی از این هنجارشکنی‌هایی است که در سواحل دریااز سوی برخی از مردم در پی نظارت بسیار ضعیف مسئولان صورت می‌پذیرد.

به هر حال به نظر می‌رسد باید برای این شرایط ناگوار فکری کرد و مسئولان و دستگاه‌های مربوطه برای رعایت شعائر دینی احساس مسئولیت کرده و برای برخورد با ظواهر و اقدامات هتاکانه و بدحجابی مفرط و اختلاط بی‌رویه زن و مرد در دریا اقدام همه‌جانبه تدارک بینند.مسئولان به همان اندازه که برای برگزاری جشن‌های بدون خروجی به بهانه افسردگی جامعه ایران اهتمام دارند، باید برای رعایت اصل مسلم حجاب و عفاف و اجرای امر‌به‌معروف و نهی‌از‌منکر اقدامی عملی داشته باشند، اقدامی که از سوی مردم مومن و متدین قابل لمس باشد.

تقريباً در اوايل قرن 19 ميلادي نطفه‌هاي جنبش فمينيسم در غرب، به ويژه در آمريكا بسته شد و زنان در اعتراض به روحيه و رفتار سلطه جوي مردان غربي كه مشروبات الكلي مصرف مي‌كردند و به ضرب و شتم اعضاي خانواده مي‌پرداختند، تشكلات خاصي را جهت دفاع از جنس خود ايجاد كردند. اين تشكيلات، بعدها انسجام بيشتري يافت و با حمايت مراكز دانشگاهي، آرا و تجربيات آنها به صورت فلسفه‌اي طرح گرديد كه با ايدئولوژي‌هاي مختلف و متفاوت، نسبت متفاوتي برقرار كرد. فمينيسم ليبرال، راديكال، ماركسيست و اخيراً پست مدرن از جمله رويكردهاي متفاوت فمينيسم بودند كه بيشتر ويژگي ايدئولوژيك داشتند تا اينكه گرايشي صرفاً زنانه داشته باشند. رويكردهاي فمينيستي به ازدواج و خانواده نيز بيش از آنكه متأثر از فلسفه وجودي زن و روحيات و خلقيات او باشد، تحت تأثير ايدئولوژي‌هاي مربوط به تحليل اين مفهوم است.

واژگان كليدي:

فمينيسم، فرآيند تاريخي، ازدواج، خانواده، پست فمينيسم.

به قول الوين تافلر، اين روزها زنان و مردان هر وقت بتوانند، سعي مي‌كنند تا تن و روح رنجور و مجروح خود را از لابلاي ويرانه‌هاي زندگي زناشويي بيرون كشند. اين مسأله بسياري از رهبران جهان صنعتي را نگران كرده و دغدغه‌اي به نام حل مسايل مربوط به خانواده را پديد آورده، اما رويكردهاي متفاوتي نسبت به اين معضل وجود دارد؛ بعضي‌ها تضعيف نقش و كاركرد دين در جامعه را عامل اصلي زوال خانواده دانسته و بعضي ديگر، آزادي‌ها و بي‌بندوباري‌هاي جنسي و هم‌جنس‌بازي و سقط جنين قانوني را از عوامل تضعيف نظام خانواده در دوران جديد مي‌دانند و راه‌حل‌هايي سلبي، همچون كنترل تكنولوژي و محدود كردن دامنه خدمات اجتماعي كه زنان را بيش از حد متكي به خود مي‌كند و نيز كنترل رسانه‌ها كه روابط بي‌ضابطه و آموزش‌هاي جنسي را نمايش مي‌دهند و حتي كاهش دستمزد زنان و جوانان و وابسته كردن بيشتر آنان به خانواده را براي رهايي از اين وضعيت پيشنهاد داده‌اند. (تافلر، 1379: صص312-288). البته اين رويكردها چندان مورد اقبال قرار نگرفت و به دليل ماهيت فرآيند تاريخي مدرنيته و سرمايه‌داري، در واقع نوعي محافظه كاري بي‌حاصل تلقي گرديد. عده‌اي نيز جنبش‌هاي فمينيستي يا حركت‌هاي رهايي زنان را مسبب اصلي وضعيت جديد خانواده‌ها و مناسبات درون خانوادگي دانسته و سعي در نقد آن داشته‌اند.

شيوع فرهنگ خانواده بدون فرزند يا وجود بچه‌هاي بدون ازدواج در غرب و جستجوي روابط زناشويي فعال و زندگي رمانتيك مطابق با افسانه‌هاي عشقي و عشق‌هاي بي‌پروا كه صنعت سينما و به خصوص هاليوود به آن دامن زده، خود محصول و تابعي از فرآيند مدرنيزاسيون و صنعتي شدن جوامع است كه تكنولوژي، رسانه يا آزادي‌هاي اجتماعي، بخشي از آن است.

فمينيست‌ها، تعاريف جديدي از نقش‌هاي جديد زنانه ارائه مي‌كنند به طور مثال بتي‌فريدان، به عنوان يك فمينيست مي‌گويد: بايد ما به ازاي مالي خدماتي كه زنان ارائه مي‌دهند مانند خريد از مغازه‌ها و ايجاد فضاي گرم و كانون عاطفي در خانواده‌ها پرداخت شود(cf., Freidan, 1963). به دنبال اين شرايط، مطالبات روزافزون و بعضاً زياده‌طلبي‌هايي در ميان گروه‌هايي از زنان رواج يافت كه به گستاخي‌هاي اخلاقي و گسترش بي‌اخلاقي در درون روابط خانوادگي انجاميد و خانواده‌هاي هسته‌اي را با چالش‌هاي جدي مواجه كرد. در اين ميان، بعضي از نحله‌هاي فمينيستي، رويكردهاي راديكالي را اتخاذ كرده و مخاصمات درون خانواده‌ها را دامن زدند و مناسبات زن و مرد را دچار تغييرات دامنه‌داري كردند كه البته نقش مردان سلطه جو و تمايل جريان پدرسالاري به ادامه حيات سنتي خويش، در افزايش مخاصمات، كمتر از جريان فمينيسم راديكال نبود.

اين نوشتار درصدد است نحوه ظهور جريان فمينيسم از ديدگاه تاريخي و روش‌شناختي را بررسي اجمالي نمايد و رويكرد فمينيسم را به ازدواج و خانواده در عصر مدرن و پست مدرن مورد ملاحظه قرار دهد. لازم به ذكر است كه در اين قسمت، جريان فمينيسم تقريباً به صورت عام مورد بررسي قرار گرفته است. در رويكردي ديگر با تقسيم بندي جريانات فمينيستي، مي‌توان سهم هر جريان در ظهور وضعيت جديد خانواده و ازدواج را مشخص كرد كه البته مستلزم پژوهشي مستقل است.

1) فرآيند تاريخي فمينيسم

از جنبش ضد برده‏داري زنان در سال 1829 در آمريكا، زنان آزاد متوجه مشابهت رابطه ارباب و برده با زن و شوهر شدند. اين مسأله جرقه‏اي را در ذهن زنان فعال آن زمان ايجاد كرد تا نطفه جنبش فمينيسم شكل بگيرد. آنان با ايجاد تشكّل، فعاليت‌هاي سياسي ـ اجتماعي خود را آغاز كردند و در قالب مشاركت و اعلاميه، روح جديدي به فعاليت‌هاي خويش بخشيدند. در سال 1848 جنبش ضد مصرف مشروبات الكلي آمريكا جان تازه‏اي به تشكل زنان داد و باعث تقويت روحيه مشاركت و مبارزه براي دستاوردهاي بيشتر گرديد.در آن زمان مردان سلطه‏جو در آمريكا و كشورهاي غربي، به جهت مصرف مشروبات الكلي، به ضرب و شتم و وحشت زنان مي‌پرداختند، به طوري كه اساس مناسبات انساني به هم ريخته بود. اين جنبش بلافاصله از آمريكا به ساير كشورهاي غربي گسترش يافت و باعث تقويت مبارزه زنان در سطح ملي و همبستگي جهاني آنان گرديد.

بين سال‌هاي 1861 تا 1865 مصادف با جنگ داخلي آمريكا كه به جنگ شمال و جنوب مشهور شد، زنان عملاً در خط مقدم نبردهاي مسلحانه شركت كرده و فرهنگ جديد زنانگي را پايه گذاري كردند. بعد از پايان جنگ، زنان هم مطالبات خاص خود را داشتند و در فرآيند دموكراسي آمريكا، خواستار حق رأي و حق مشاركت شدند و بر موضوع برابري زن و مرد تأكيد كردند. از اين زمان نهضت ضد مرد شكل گرفت و مسأله اخلاق و خانواده در نظام پادشاهي و پدرسالاري ويكتورين به چالش كشيده شد. به دنبال اين جريانات، آموزه‏هاي مسيحيت نيز مورد پرسش قرار گرفت و ادعا گرديد انجيل روح مردانه‏اي دارد كه توسط مردان نوشته و جمع‏آوري شده است، بنابراين در دهه 1890 «انجيل زنان» نوشته شد (رك. مشيرزاده: 1382).

همراه با ايدئولوژي سوسياليسم و ماركسيسم كه بنا را بر تضاد طبقاتي گذاشته بودند، ستيزه‌جويي در زنان اوج گرفت و از آموزه‏هاي سوسياليستي در مورد زندگي اشتراكي و توليد و مصرف تعاوني و زيست جمعي زنان و مردان، براي جهت‏گيري‌هاي جديد زنان استفاده شد و بعدها اين روابط آزاد زن و مرد، بدون هيچ تعهد و قرارداد مالكيتي، موجب ناديده انگاشتن اخلاق ديني در اين مناسبات گرديد و مسائلي همچون زندگي مشترك بدون ازدواج، همجنس بازي، مادران مجرد و فرزندان بدون والدين (به خصوص بدون پدر) را براي امروز به ارمغان آورد.

بعد از جنگ جهاني دوم (دهه 1950) همزمان با سرمايه‏داري سازمان يافته يا پيشرفته، ظهور آمريكاي جديد و تغييرات در سطوح اقتصادي- اجتماعي و تولد دولت- ملت و دولت رفاه، مسائل مربوط به اشتغال و بيكاري، آموزش و كاربرد وسيع تكنولوژي در جامعه به خصوص براي خانواده‏ها، اوقات فراغت زيادي را به وجود آورد كه براي پر كردن آن برنامه‌ي مدوني وجود نداشت. همين خلأ باعث احساس بي‌معنايي زنان در زندگي خانوادگي گرديد و بخش عمده‏اي از زنان را در جنبش‏هاي فمينيستي جذب نمود.

همچنين تكنولوژي‌هاي جديد، كارهاي سخت را آسان نمود، همچنين زنان در سايه كسب نقش‏هاي تازه همچون رانندگي بيل مكانيكي و كاميون، نجاري و كار در معادن به عنوان مشاغل سخت و مردانه هويت جديدي يافتند. افزايش تعداد زنان شاغل در كارخانه‏ها و مراكز خدماتي به خصوص زنان متأهل از 2/15درصد به 24 درصد و نيز افزايش تعداد زنان تحصيل كرده دانشگاهي و حضور آنان در مراكز عالي تصميم‏گيري سياسي و اجتماعي، به طور كلي وضعيت اجتماعي زنان را دگرگون كرده و شأن و موقعيت ديگري را به آنان اعطا نمود.

در جنبش سياسي- اجتماعي دهه 1960 در غرب كه مبتني بر مطالباتي همچون حقوق مدني، رفع تبعيض از سياهان و زنان، جنبش دانشجويي و ظهور چپ نو و كاهش مخالفت‌هاي دولتي عليه ماركسيسم و سوسياليسم بود، زنان نقش ارزنده‏اي را ايفا كردند و در كنار آن بر حقوق بشر، عدالت اجتماعي، نفي اقتدار بزرگسالان و پدرسالاران تأكيد كرده و خواستار لغو انضباط سركوبگرانه و تحقق عزت نفس شدند. متعاقب همين جنبش، دختران دانشجوي فمينيست با پسران دانشجو بر سر مطالبات به مشاجره برخاستند و در مقابل مطالبات كلان نگر پسران، مسائل جنسيتي را مطرح نمودند و وقتي با تحقير پسران مواجه شدند، جنبش راديكال فمينيستي را شكل دادند.

از دهه‌ي 1980 تا 1990 واژه‌ي جامعه‌ي پساصنعتي يا پست‌مدرن مصطلح شد و سرمايه‌داري بي‌سازمان در مقابل سرمايه‌داري سازمان يافته دوره‌ي پيشين، به منصه‌ي ظهور رسيد و دستيابي به سود بيشتر با نيروي كار آزاد، بازار آزاد كالا و سرمايه را سرلوحه خود قرار داد، بدين ترتيب دولت رفاه تضعيف گرديد و زنان كه به شدت تحت تأثير اين تحول قرار گرفته بودند، تصور كردند كه شكل جديدي از پدرسالاري در قالب سرمايه‏داري جديد بازتوليد شده است و آنان قادر به رقابت با مردان در بازار آزاد كار و كالا و سرمايه نيستند و به دليل بارداري و تربيت فرزندان، از فقدان يا تضعيف دولت رفاه آسيب مي‏بينند. علاوه بر آن به دليل افسار گسيختگي سرمايه‏داري جديد، آزار و اذيت‏هاي جنسي زنان به شكل نوين، در جامعه شايع شده بود. مسأله جهاني شدن نيز هويت بسياري از زنان را دستخوش تغيير نمود و آنان را در فرآيند جهاني شدن فرو ‌برد.

بر اين اساس، جنبش جديد فمينيسم پست‌مدرن شكل گرفت كه با عاريت گرفتن روش شناسي پست مدرنيسم، بر هويت‏هاي فرهنگي و محلي، بر گفتمان قدرت و معرفت و بر به رسميت شناختن جنبش‏هاي متنوع و گرايش‏هاي پلوراليستي و مركب فمينيستي تأكيد نمود.

2) فرآيند متدولوژيك فمينيسم

در خلال اين دوره‏هاي تاريخي، گونه‏هاي متعددي سر بر آوردند كه فمينيست‌هاي ليبرال، ماركسيست، سوسياليست، راديكال، اگزيستانسياليست و پست مدرن از جمله آنها هستند. در كنار اين مورد، گونه‏هاي جديدي همچون فمينيسم فرهنگي، زنان همجنس‏باز[1] و جدايي طلب را مي‏توان نام برد. البته فمينيسم محافظه كار هم مطرح است كه عده‏اي آن را در قالب همان ليبرال‌ها بررسي مي‏كنند.

بـر اسـاس ادعـاي فمينيسـت‌ها، در دوران معاصـر، نـهادهاي اجتمـاعي، مراكـز تصميم‏گيري و نهادهايي چون خانواده، اقتصاد و دولت بر اساس الگوهاي نهادينه شده‌ي جنسيت تعاريفي از زنان ارائه نموده‌اند كه در اين تعاريف، هميشه زنان با مردان سنجيده و مقايسه شده‏اند و ماهيت آنان هميشه از طبقه‏بندي جنسي آنها مثل مادر، دختر يا همسر نشأت گرفته شده است؛ اما مردان هيچگاه با زنان تعريف يا مقايسه نشده‌اند، بلكه آنان به عنوان كارگر، همكار يا شهروند تعريف مي‏شوند. به اعتقاد فمينيست‌ها وقتي انسان در سطح جهاني و عمومي مطالعه مي‏شود، زنان مورد نظر نيستند، بلكه در اين بررسي‏ها مردان نمايندگان انسان بوده و زنان در طبقه خودشان يعني زنانه و جنسي مورد بررسي قرار گرفتند (cf., McDowell, et al, 1992).

بر اساس نظر اين دسته از فمينيست‌ها، ديگرسازي[2] از جمله روش‌هاي سلطه استعمار غربي بر ملل ديگر در مورد زنان هم اعمال شده است و معرفت‌شناسي امپرياليسم، با تعريفي از زنان، آنان را كنترل كرده است. به نظر آنان، نهادهاي اجتماعي از خشونت جسمي و جنسي عليه زنان حمايت مي‌كنند و اين سلطه اجتماعي مردان بر زنان، در خانواده‏ها توسط پدران بر زن و فرزندان اعمال شده و تداوم مي‏يابد.

اين زمينه‏ها، در دهه 1960 باعث ظهور گرايشي از فمينيسم به نام ساختارگرا[3] شد. اين گرايش از متدولوژي ماركسيسم بهره برد. ساختارگرايي دهه 1960، با تأكيد بر زبانشناسي، مردم‌شناسي، تحليل رواني و ماركسيسم رونق گرفت. بر مبناي ساختارگرايي ضرورتي براي ريشه‏يابي علل مشكلات و مسائل وجود ندارد تا به دنبال فرد، افراد يا جزئيات بگرديم، بلكه ويژگي‌هاي تعيين كننده «سيستم‏»، بيش از عمل فرد اهميت دارد و وقايع سطحي را بايد با سلسله ساختارها و روابط در عمق و زير سطح توضيح و تفسير نمود. فمينيست‌هاي ماركسيست- سوسياليست هم به دنبال اين بودند تا با همين روش به شناخت ساختار پدرسالاري و ارتباط آن با ساختار نظام سرمايه‏داري بپردازند و پديده يا مسأله زنان را با اين تحليل ساختاري مورد توجه قرار دهند. در همين چارچوب سيلويا والبي[4] در سال 1990 با كتاب تئوريزه كردن پدرسالاري[5]، با ارتباط دادن پدرسالاري به سرمايه‌داري، به تحليل شش ساختار اشاره مي‌كند كه در آن پدرسالاري همانند يك سيستم عمل مي‏كند. اين شش ساختار به شرح ذيل هستند:

1) روش يا شيوه توليد پدرسالاري

2) روابط پدرسالارانه در نحوه پرداخت حق‌الزحمه

3) روابط پدرسالاري و خشونت مردانه

4) نظام پدرسالاري و تحليل جنسيت

5) نقش روابط پدرسالاري در نهادهاي فرهنگي

6) روابط پدرسالاري در دولت (cf., Walby, 1990).

جوليت ميچل[6] حدود بيست سال قبل از سيلويا والبي، يعني در سال 1971، در كتاب خود به نام «دولت زنان»[7]، اگر چه متدولوژي ماركسيسم را در تحليل ساختارگرايانه خود از پدرسالاري به كار گرفته بود، اما برخلاف ماركسيست معتقد بود كه ايدئولوژي، مبناي پدرسالاري است نه اقتصاد. از نظر او در اين تحليل‌ها بايد به تعريفي توجه نمود كه ايدئولوژي در مقام توليد مثل، جنسيت، زناشوئي و فرزندداري از زنان ارائه مي‌دهد(cf., Mitchel, 1971).

در برابر اين ساختارهاي فكري- تحليلي از زنان و دو قطبي كردن پديده‏ها و بازتوليد مفاهيم امپرياليستي- استعماري در «خودي و ديگري»[8] و تبديل زنان به موضوع محوري تحليل‏ها، گرايشي مطرح گرديد كه بيشتر با تحليل قدرت، معرفت، تكثر و تنوع مرتبط بود و در برابر بازگشت به تجربه‌گرايي مخالفت مي‌نمود و بيشتر بر ناپايداري ساختارها، «بي‌پايان بودن»[9] و طبيعت ناپايدار و گوناگون پديده‏ها در زمان و مكان متفاوت تأكيد داشت. انديشمنداني چون فوكو و دريدا، از تحليل ساختارگرايانه و كل‌نگرانه براي تحليل پديده‏ها انتقاد مي‌كردند و مخالف درنظرگرفتن يك نظام به صورت يك كل بودند. از نظر آنان، گفتمان‌ها هميشه بايد بر اساس ضرورت درباره قدرت، استراتژي و تناسب با شرايط متفاوت شكل گيرد. بنابراين پساساختار گرايان[10] يا پست‌مدرن‌ها بر اين نكته تأكيد داشتند كه واقعيت، مستقل از زبان و گفتمان، قابل درك نيست. زبان، فقط واقعيت را توصيف نمي‏كند، بلكه آن را تنظيم مي‏كند. پست‌مدرن‌ها و پساساختارگرايان براي متن و روش‌هاي استدلالي[11] اهميت بيشتري قائل بودند تا به وقايع جهان واقعي يا تحقيق تجربي. بر همين اساس پست مدرنيست‌ها به قرائت و بازخواني متن و گفتمان‌ها همت گماشتند و بر مباحث هرمنوتيكي دامن زدند. از جمله اين قرائت‏ها، بازخواني متون ديني و آراي مسيحيت در اناجيل و در آثار مقدسين اين دين بود كه فمينيست‌‏ها را بر آن داشت تا انجيل زنانه بنويسند و بر متون مقدس مسيحي حاشيه بزنند. در بررسي‌هاي ماري شيوا ناندان[12] با عنوان فمينيسم و ازدواج[13]، نظرات سنت پل يا پل مقدس نقد شده است، زيرا او براي زندگي يا ازدواج فقط دو راه‌حل پيشنهاد مي‏كند، اينكه زن، شوهر خود را رام تربيت كند يا او را تحمل كند.

در آراء سنت پل (386.م) آورده شده است كه زنان بايد همچنان‌كه خودشان را در برابر خدا تسليم مي‏كنند، در برابر شوهر خود نيز تسليم كنند. بسياري از فمينيست‏ها با ارجاعات متعدد به اناجيل متعدد بر اين محتواي متون مقدس تأكيد كردند كه: خداوند انسان را آفريد، سر او مرد بود و بدن او زن؛ اما همچنان‌كه سر، نجات دهنده‌ي انسان و بدن است، مسيح نيز همچون سر است براي كليسا كه انسان‌ها را نجات مي‏دهد، بنابراين مرد، سر انسان است كه بدن و زن را نجات مي‏دهد و بر او مستولي است. بر اين اساس زن، موجود يا «جنس دومي» است كه نبايد ادعاي برابري داشته باشد. چرا كه به عنوان بدن، زيردست سر است و اگر سر از بدن بيزار شود، بدن مفهوم نخواهد داشت (cf., Shivanandan, 2004).

سنت توماس آكويناس هم معتقد است كه مرد در ازدواج اين برتري را حفظ مي‏كند، اما با عشق و ايجاد ترس نمي‌تواند چنين باشد. آكويناس به عنوان يك قديس مسيحي مي‏گويد: رابطه زن و مرد مثل رابطه‌ي خدا و بنده يا رابطه‌ي ارباب و برده است، اما تفاوت ارباب و برده با رابطه زن و شوهر در اين است كه ارباب براي نفع خود بر برده فرمان مي‏راند، اما شوهر براي منافع خانواده فرمان مي‌دهد. البته اگر شوهر، زن خود را دوست بدارد كه بايد دوست داشته باشد، بدين جهت است كه هيچ سري نمي‏تواند بدن، گوشت يا پوستش را دوست نداشته باشد، ولي همچنان‌كه جسم و گوشت تابع روح مي‌باشد، زن هم تابع شوهر است. در نظر آكويناس، افراد مقدس به جسم و بدن اعتنايي ندارند و آن را به جهت اينكه مانعي در جهت نيل به خدا مي‌باشد، از سر راه برداشته يا سركوب مي‏كنند تا به زندگي جاويدان و معنوي برسند. به دليل همين بي‌اهميتي جسم و بدن (زن)، مسيح و مقدسين بعد از او ازدواج نكردند. در دوران جديد هم بسياري بر اين عقايد اصيل مسيحيت تأكيد و پافشاري كرده و معتقدند كه زن، جنس دوم است و بايد در برابر مرد تسليم شده و ترس و اطاعت او و فرزندان را از مرد لازم مي‏دانند (cf., Acquinas, 1966).

بسياري از فمينيست‌ها عليرغم تلاش‌هاي اخير پاپ ژان پل دوم جهت تعديل آراي مسيحيت و در واكنش به متون مقدس كه حاملگي، زايمان و شير دادن به فرزند را به طبيعت حيواني زن نسبت داده بود، معتقدند كه آراء مسيحيت درباره زن تحريف شده است. البته ژان پل دوم هم در بازخواني متون مقدس به بدن يا زن يا ازدواج، اهميتي مجدد داده و معتقد است كه در ازدواج، مرد يا زن، بدن خود را به ديگري اهدا مي‏كند و نه تسليم، چنانچه در اهدا، آزادي وجود دارد و زندگي بر اساس روح ادامه مي‏يابد نه جنس و جنسيت(cf., B.Clark, 1980).

براي فمينيست‌ها اين عدول از موضع توسط ژان پل دوم كفايت نمي‏كرد و آنها معتقد بودند كه در پروسه زاد و ولد و توليد مثل، مرد فقط در يكي از اين فرآيند و آن هم در رابطه جنسي شركت مي‏كند، در حالي‌كه زن علاوه بر آن، در زايمان و شيردهي نقش يگانه و تنهايي را ايفا مي‏كند. به همين دليل و براي اينكه زنان و دختران مكافات بعد از لذت جنسي را به تنهايي تحمل نكنند، به سقط جنين تأكيد مي‏كنند، موضوعي كه ژان پل دوم با آن مبارزه كرد. همين فمينيست‌ها معتقدند كه بسياري از دختران وقتي وارد رابطه جنسي مي‏شوند، به خاطر طبع زنانه و براي تكميل سيكل رابطه، باردار مي‏شوند، لذا سقط جنين راهي براي فرار از اين استثمار مي‌باشد، به طوري كه زنان با اين روش، دوباره بر اوضاع مسلط مي‏شوند. اين موضوع در مورد زنان متأهل هم صدق مي‏كند، زيرا بسياري از آنان ادعا كرده‏اند كه از ترس حاملگي و دغدغه جلوگيري از بارداري، متوجه روح زندگي و رابطه‌ي زناشويي و ازدواج نشده‏اند و طبايع غريزي و طبيعي آنان در اين ميان به فراموشي سپرده شده است(cf., Newton, 1973).

فمينيست‌ها نه تنها به نقد و بازخواني متون مقدس پرداخته‏اند، بلكه متون و آثار كلاسيك، به خصوص جامعه‏شناسان كلاسيك، از جمله ماركس، دوركيم و وبر را به چالش كشيده و معتقدند كه رويكرد تحليلي اين جامعه‏شناسان، مردانه و بر مبناي فعاليت‌هاي مردان در جامعه بنا شده و زنان، كودكان و خانواده و نقش آنها در جهان اجتماعي مورد توجه جدي قرار نگرفته‏ است. مثلاً ماركس به اقتصاد سياسي، ارزش اضافه، توليد و توزيع پرداخته كه مناسباتي مردانه بوده است. دوركيم هم به تقسيم كار اجتماعي پرداخته و به زنان كه در آن زمان در جهان كار حضور نداشتند و در منازل فعال بودند، توجهي نكرده است. ماكس وبر با تأكيد بر طبقه، شأن، حزب، سلطه، قدرت، بوروكراسي و عقلانيت، به موضوعاتي پرداخته كه زنان كمتر در آن مطرح بوده‏اند.

3) فمينيسم، ازدواج و خانواده

به اعتقاد سوزان آنتوني ازدواج هميشه مسأله‌اي يك جانبه بوده است، مرد با ازدواج همه چيز به دست مي‏آورد و زن همه چيز را از دست مي‏دهد. گلدمن هم ازدواج را نوعي ترتيبات اقتصادي يا بيمه نامه دانسته كه البته لازم‌الاجرا نيست و ميزان سرمايه‏گذاري زن و دستاورد او از محل قرارداد ازدواج، خيلي كمتر از بيمه نامه‌هاي اقتصادي است و آزادي انصراف هم ندارد و تعهد اين قرارداد، مادام العمر و اجباري است، حتي اگر به ضرر او باشد. شارلوت گيلمن بزرگترين جامعه‏شناس و اقتصاد دان موج اول فمينيسم، خانه را از قديمي‏ترين نهادها و در عين حال پست‏ترين آنها مي‏داند كه در آن فقط خوردن و خوابيدن، تنفس، لباس پوشيدن و سرگرم شدن براي زنان مي‏ماند (مشيرزاده، 1382: صص 112-108).

بسياري ديگر، خانه و خانواده را محل ظهور نابرابري‌هاي اجتماعي مي‏دانستند كه زنان با دو نوع ساختار مواجهند، اول به عنوان همسر و مادر در معرض نابرابري قرار دارند و دوم آنكه در فرآيند جامعه‌پذيري همراه با رشد و بلوغ فرزندان، ايده سلطه را منتقل مي‌كنند، اين كه دختران در جايگاه اجتماعي خود و پسران در همان قالب اجتماعي مردانه رشـد مي‏يابنـد‌ (Abbott & Wallace). بر ايـن اسـاس علاوه بـر جامعه‏شناسي كلاسيك، جامعه‏شناسي خانواده نيز به چالش كشيده شده است.

تصور نابرابري در قانون ازدواج براي اولين بار در اواسط قرن 19 مطرح شد. به طور مثال، تا آن زمان اگر زني مرتكب عمل زنا مي‏گرديد، جزاي او طلاق بود، اما مرد نه تنها در وضعيت مشابه مجازات نمي‏شد، بلكه مسائلي چون خشونت خانگي و خشونت فيزيكي مرد عليه زن هيچ شمرده مي‌شد. يكي از اقدامات فمينيست‌ها اين بود كه اولاً عليه اين نابرابري‌ها اقدام كنند، ثانياً حق دارايي و داشتن ثروت را براي زنان مطالبه كنند. آنها مي‏خواستند تا زنان هم بتوانند عليه مردان اقامه دعوي كنند و قراردادها و معاملات را با اسم خودشان انجام داده و به ثبت برسانند. در پايان همين قرن، بسياري از زنان چنين حقوقي را به دست آورده بودند، اما بعضي از مشكلات ازدواج مثل اختيارات مرد و حق حضانت فرزندان همچنان بر جاي بود.

در اواسط قرن بيستم، چندين عامل از جمله عوامل ذيل باعث سرعت گرفتن اصلاحات فمينيستي گرديد:

1- تغييرات جمعيتي بعد از سال 1900

2- افزايش اميد به زندگي در بين زنان طي سال‌هاي 1900 تا 1960 كه از 51 سال به 74 سال رسيده بود.

3- رشد اقتصادي بعد از جنگ جهاني دوم، باعث شد تا زنان جذب كارخانه‏ها و مؤسسات اقتصادي شوند و درآمد و دستمزد مستقل خود را داشته باشند.

4- اختراع و معرفي قرص ضد بارداري در دهه 1960 به زنان امكان كنترل بيشتري بر حاملگي آنها داد و همين انتخاب زمان بارداري و بچه‌دار شدن، امكان حضور زنان در محيط كار را به صورت دائم فراهم كرد.

5- اين عوامل باعث تغيير قابل ملاحظه ‏قانون طلاق بين سال‌هاي 1965 تا 1974 شد. (cf., Albertson, 1995)

هربرت ياكوب[14] به اين قانون طلاق، عنوان طلاق «بدون تقصير» داده و از آن به عنوان «انقلاب بي‌سرو صدا[15]» ياد مي‏كند، اگر چه باعث تغييرات اساسي بعدي شد، اما هرگز مورد توجه مطبوعات و رسانه‏ها قرار نگرفت.

در دهه 1960 بسياري از وكلا در آمريكا، دادخواست طلاق‏هاي بدون دليل يا بدون تقصير را به دادگاه‌ها ارائه كردند. قانون طلاق بدون تقصير يا بي‌دليل، تعداد طلاق‏ها را در سال 1960 از 2/2 در هزار نفر به 8/4 در هزار نفر در سال 1975 رساند كه در طي اين 15 سال، بيش از 2 برابر افزايش يافته بود. در ربع آخر قرن بيستم، فقط25 درصد از خانواده‏هاي آمريكايي بر پايه سنت خانوادگي و قانون قبلي كه مرد نان آور بود و زن خانه‏دار، زندگي مي‌كردند. در ادامه اين روند، قانون ازدواج زنان و مردان همجنس‏باز تصويب شد و به جنبش فمينيسم سرعت بيشتري داد. از اين زمان معناي ازدواج، رضايت تام و تمام تفسير مي‏شد.

ازدواج ديگر يك امر مقدس الهي نبود و اين عبارت كه: «تا زماني كه مرگ ما را از هم جدا كند»[16] در خطبه‏هاي عقد مسيحي بي‌مسمي شده بود. ازدواج، يك نشان، وضعيت يا قرارداد اجتماعي بود كه ازدواج با همجنس هم در آن توجيه مي‏شد و با قوانين اجتماعي مشروعيت مي‏يافت. دولت هم هيچ نظارت يا كنترلي بر آن نداشت، چرا كه مطرح مي‌شد اين يك قرارداد اجتماعي بين افراد جامعه است و دولت حقي در آن ندارد. بر اين اساس اين سؤال مطرح مي‏شد كه اگر ازدواج يك قرارداد حقوقي بين دو نفر است و قانون، جنسيت را در آن تعيين نكرده و اين عقد يا قرارداد اجتماعي- حقوقي هم مبتني بر اسناد و قوانين است، آيا مراكز حقوقي حق امتناع از پذيرش و ثبت سند ازدواج بين دو نفر همجنس را دارند؟

بعدها اين سؤال به نوعي ديگر مطرح شد كه اگر دولت حق تعيين جنسيت در عقد و قراردادهاي ازدواج را ندارد، آيا قراردادها مي‌تواند بر اساس نياز و توافق افراد بين خودشان از دو تا چند نفر منعقد شود؟ آيا دولت حق امتناع از پذيرش ثبت قراردادهاي ازدواج گروهي يا دسته جمعي را دارد؟ مارتا فاين مان،[17] در سال 2001 اين ايده را مطرح و از آن دفاع كرده است. از نظر او به كسي مربوط نيست كه چه كسي با چه كسي ازدواج مي‏كند.!

اصلاح قانون طلاق در سال 1969 به همراه شيوع چنين عقايدي، تأثيرات فراواني بر ازدواج و خانواده داشت. مقايسه آمار طلاق در نيمه دهه 1950 با نيمه دهه 1970، حاكي از افزايش 400 درصدي نرخ طلاق در كشور آمريكا است. در دهه 1980 به خاطر همزيستي‏هاي مشترك زن و مرد بدون ازدواج، آمار ازدواج به شدت كاهش يافت و حدود يك سوم از ازدواج‏ها نيز به طلاق انجاميد و يك پنجم كودكان، جدايي والدين خود را تجربه كردند و انتظار هم مي‏رود در اوايل قرن بيست و يكم، اين تعداد به 50 درصد برسد، البته بيشترين موارد درخواست طلاق، مربوط به زنان است، چرا كه در خارج از قواعد ازدواج و همسري، مي‏توان وارد جامعه شد و از دسترنج و دستمزد خود، به هر نحوي استفاده نمود(cf., Bocock, & et al, 1992).

ازدواج و طلاق در دهه 1990 به لحاظ حقوقي به صورت قراردادي مطرح شد كه از خريد و فروش يك خودرو نيز آسان‏تر بود و به لحاظ اجتماعي نيز به رابطه خصوصي و شخصي بين دو نفر فرد مجرد و بالغ اطلاق گرديد. خانواده ديگر به عنوان يك نهاد مطرح نبود و در رويكردهاي روانشناختي جديد، اخلاق و تعهد در خانواده به سلامتي و خوشبختي در روابط تعبير شد. امور مربوط به طلاق تسهيل گرديد و هرج و مرج و مناسبات آزاد جنسي، يكي از كاركردهاي مهم خانواده و ازدواج را به شدت تحت تأثير قرارداد. همچنين پيشرفت‌هاي اقتصادي، توسعه و رفاه بيشتر گرديد و حاكميت مناسبات سرمايه‏داري و بازار نيز بر روابط خانوادگي تأثير به سزايي داشت.

4) پست فمينيسم، ازدواج و خانواده

در حالي‌كه والدين، در طلاق، براي خود آزادي و زندگي بهتر و اميدوارانه‏تري را جستجو مي‏كنند، فرزندان آنان به شدت از اين مسأله آسيب ديده و اميد به آينده و زندگي بهتر را از دست مي‏دهند. كاركردي كه طلاق براي بزرگترها داشت، هرگز براي بچه‏ها و كودكان نداشته است.

بر اساس تحقيقات اخير، ازدواج مي‌تواند سلامتي جسمي، ذهني، جنسي، اقتصادي و اجتماعي را براي زن و مرد افزايش دهد، درحالي‌كه زنان و مرداني كه خارج از قواعد خانوادگي و ازدواج، با هم زندگي مي‏كنند، از چنين منافعي برخوردار نيستند. اگر چه چنين زوج‏هايي در مقايسه با ازدواج‏ كرده‏ها و مجردها، با هم روابط جنسي بيشتري دارند و از آزادي بيشتري هم برخوردارند، اما درخصوص سطح سلامت جسمي و روحي- رواني، ثروت و احساس خوشبختي، نسبت به افراد ازدواج كرده در رده‌ي پايين‏تري هستند. همچنين، سطح پاييني از اعتماد، وفاداري و نزديكي در روابطشان را دارند. احساس وفاداري همسر، در نزد زنان، سلامت روحي ـ رواني و رضايت جنسي را براي آنان به ارمغان مي‏آورد.

بر اساس اين گزارش، روابط آزاد جنسي و زندگي مشترك بدون ازدواج، براي مردان به دليل آن كه ريسك احساسي و مالي ازدواج و طلاق را ندارد، پرفايده‌تر بوده و از مطلوبيت بالايي برخوردار است. چنين روابطي، مشكلات داشتن فرزند را حذف مي‏كند و آنان هر وقت كه مايل بودند، مي‏‏توانند از اين رابطه انصراف دهند. در شعار دهه 1960 بيان شد كه طلاق، زن و مرد را آزاد مي‏كند، البته بعدها مشخص شد مردان را بيش از زنان آزاد كرده است. مردان هيچ نوع تعهدي، حتي حداقل‏هاي قانوني را هم نداشتند. زنان مي‏بايست با فقر و فلاكت بچه‏هاي حاصل از چنين روابط آزادي را بزرگ كنند، اين در حالي است كه روز به روز بر تعداد مادران مجرد افزوده شد. در وضعيت جديد، نابرابري جديدي ايجاد شده است كه زنان و فرزندان از آن رنج مي‏برند. امروزه ازدواج به يكي از آرزوهاي بزرگ زنان در غرب تبديل شده است، درحالي كه آنان واقعاً به دنبال عشق و ازدواج هستند، كمتر مردي پيدا مي‌شود كه بتوانند به آن اعتماد كنند. مردان هم اگرچه به سهم خود از اين وضعيت جديد رنج مي‏برند، اما رنج آنان هرگز به اندازه رنج زنان نيست(cf., Green, 2003).

مسأله آنا نيكول اسميت[18] ستاره هاليوود كه از شهر كوچك تگزاس در آمريكا، كار خود را با استرپتيز[19] در كاباره‏اي كوچك شروع كرد و به عنوان مادر مجرد و مدل و كارگر جنسي شناخته شد و بعد با يك مرد ميلياردر 89 ساله ازدواج كرد و بلافاصله بعد از مرگ او، ثروتش را به ارث برد و اينكه او هيچكدام از اين مشاغل و كارها را شرم‌آور ندانست، موضوع زنان را به چالش كشيد، از جمله نقش زنان در تبليغات تلويزيوني به عنوان مصرف‏گرا، و قدرت دختران جوان در فرهنگ جديد تجارت و نقش آنها در بيان فرهنگ عامه از طريق سينما و تلويزيون و وجود زنان اسلحه به دست. توليد فيلم‌هاي وسترن آمريكايي در دهه 1980 با زنان نقش اول كه اسلحه حمل مي‏كنند و زنان چكمه پوش و چرم پوش به سبك مردان در اين فيلم‌ها، همه حكايت از تولد زنانگي جديد در غرب دارد، اگر چه نمادي از زن پست مدرن را هم نشان مي‌دهد و جريان‌هاي پست فمينيستي را نيز عليه خود برانگيخته است. براي مثال، دو نفر از زنان مشهور فمينيست به نام بتي فريدان[20] در سال 1981 و جرمين گرير[21] در سال 1985 كتابي با عنوان «مرحله دوم» و «جنس و سرنوشت» نوشتند كه بيشتر بر جنبه‏ها و ارزش‌هاي مثبت خانه‏داري و بچه‏داري براي زنان تأكيد مي‏كردند.(cf., Friedan, 1981)

همچنين برخي از نگرش‌ها و طرح‏هاي سكولار براي حفظ و دوام خانواده و ازدواج ارائه شد كه شايد واكنش راديكال‏تري بود. ويليام كريستول در كتاب خود در نگرش سكولار به ازدواج مي‏گويد: زنان و مردان بايد نسبت به اين سه موضوع آموزش داده شوند: 1- ضرورت ازدواج 2- اهميت اخلاق خوب 3- ضرورت نابرابري در درون خانواده. كريستول اضافه مي‏كند ملت به مردان قوي و تهاجمي نيازدارد تا شكوفا شود، لذا بهايي كه زنان در ازدواج بايد بپردازند، تسليم شدن در برابر شوهرشان به عنوان رهبر خانواده است. (Kristol, 2001, 73)

اين چنين رويكردهايي، شايد بازگشتي راديكال به مواضع مردانه عهد سابق باشد كه بسياري از جنبش‏هاي فمينيستي راديكال را دامن زد، اما در اوايل دهه 1970 بسياري از فمينيست‌ها با تأكيد به مسأله جامعه‌پذيري معتقد بودند كه شايد بتوان با جامعه‌پذيري مردان و زنان به برابري زن و مرد دست يافت. در پايان همين دهه عده‌اي معتقد بودند كه با برابري، وضعيت مردانه‌ي مردان مورد تأييد و تفاوت مثبت زن با مرد، مورد بي‌توجهي قرار گرفت. در اين جريان، تلاشي براي ارزش‏گذاري مجدد و بازتعريف نقش «مادري» انجام گرفت كه «آدريان ريچ»[22] را مي‏توان از رهبران اين جريان نام برد. او معتقد بود كه برابري زن و مرد نبايد به بهاي تقليل اهميت و لذت مادري تمام شود. در نظر او، مادر بودن يك منبع قدرت و لذت است. اگر چه در همان حال منبع ظلم و وابستگي هم هست. (cf., Rich, 1977)

به هر حال اختلاف نظر در اردوگاه فمينيسم وجود داشته و اوج هم گرفته است. به دنبال انتشار كتاب آيات شيطاني در سال 1988، وقتي در فوريه سال 1989 مسأله سلمان رشدي در بريتانيا شايع شد، مواضع متعددي از طرف زنان اتخاذ شد كه از شكاف عميق معرفت شناختي در جنبش‌هاي فمينيستي حكايت مي‌نمود. زنان مسلمان از حكم ارتداد و قتل سلمان رشدي توسط امام خميني (ره) حمايت كردند، در حالي‌كه زنان ديگر به اين مسأله اعتراض داشتند و اين اولين نوع بروز اختلافات به صورت علني و جهاني بود.

مارگارت هالبرگ در كتاب خود، «معرفت شناسي فمينيست» ضمن پرداختن به مباني معرفت شناختي فمينيسم و تأكيد بر نسبيت معرفت، معتقد است كه تجربيات و اعتقادات مبتني بر اين معرفت، جريان‌هاي فمينيستي را به گروه‌هايي از جمله زنان سياه‌پوست، زنان طبقه كارگر، زنان جهان سوم، زنان همجنس‏باز و از اين قبيل تقسيم نمود. تمام اينها مباني معرفتي متفاوت و گروه خاص خود را دارند. اگر چه همچنان مي‏توان زنان را بر اساس سن، موقعيت طبقاتي، نژاد، اصالت قومي و... تقسيم كرد و به اختلاف نظر آنان با همديگر اشاره كرد. به اعتقاد هالبرگ حتي مي‏توان بر اينها زنان جوان، پير، متأهل و مجرد، داراي فرزند و بدون فرزند، تحصيلكرده و عوام و زنان داراي حرفه و تخصص و خانه دار را افزود. در نظر هالبرگ نمي‏توانيم مدعي مفهومي به نام اپيستمولوژي فمينيسم شويم و بر اساس آن در مورد تمام زنان و وضعيت و انتظارات و چالش‏هاي آنان، حكم صادر كنيم. درواقع يكي از موضوعات مهمي كه در معرفت شناسي فمينيسم بروز كرده و به نظر غير قابل حل هم مي‏رسد، همين اختلاف بين عينيت گرايي[23] و نسبيت گرايي[24] است كه اولي بر وجود چارچوب، اصول يا سابقه تاريخي ماهيت عقلانيت، معرفت، حقيقت، واقعيت و خوب و بد تأكيد مي‌كند، اما نسبيت گرايي، بر فهم يا قبول نسبي تحليل نهايي مفاهيم مبتني بر قالب مفهومي، چارچوب تئوريك، پارادايم، شكل زندگي، جامعه و فرهنگ تأكيد مي‏كند. در نگرش اول، بايد اصولي پايدار و ثابت وجود داشته باشد. اما در نگرش دومي هيچ اصل ثابت ابدي و ازلي وجود ندارد. حقايق، پديده‏ها و ارزش‌ها مبتني بر فرهنگ و جامعه و پارادايم‌ها و گفتمان‌ها هستند، بنابراين تجربه را نمي‏توان مبنا و معيار مسايل مشترك قرار داد. چه بسا تجربه‏هاي متفاوتي وجود داشته باشد كه هيچكدام نتواند مبناي تجربه‏هاي ديگري باشد. (Halberg, 1989, 3-6)

مسأله روش‌شناسي يا اپيتيمولوژي فمينيسم به همين جا ختم نمي‌شود. امروزه هويت‌هاي جديد زنانه در قالب نظريه‌هاي جديدي چون تئوري كوئير[25] بازتعريف مي‌شود كه شايد همچنان كه امكان تسليم شدن آنان در برابر فرآيند كلي جامعه بشري را تضعيف مي‌كند، امكان تفاهم زنان بر سر چيستي هويت خود به عنوان زن، مادر، همسر، فرزند و سياهپوست آفريقايي يا آمريكايي، زرد شرقي يا مسلمان يا فمينيسم سرخ و سياه و سبز را نيز تضعيف مي‌كند. به همين دليل امروزه كمتر مي‌توانيم از جرياني منسجم يا واحد به نام «فمينيسم» نام ببريم كه مطالبات تمام يا اكثر زنان در جهان در مورد ازدواج و خانواده را طرح كند كه البته بر خلاف تصور، فرآيند خوشايندي نيست، چرا كه به هر حال جريانات راديكال فمينيستي اثرات و نتايج خود را بر جوامع بر جاي خواهند گذاشت و مي‌توانند كل فرآيند را راديكاليزه كنند.

امروزه تقريباً جامعه‌اي نيست كه مطالبات جديد زنان تحت عناوين مختلف در آن مطرح نشده باشد. در چنين وضعيتي و براي راديكالزه نشدن جريانات فمينيستي ملي، بايد راه‌حل‌هاي مسالمت‌آميزي را در قوانين و روندها پيش بيني كرد.

فهرست منابع:

× تافلر، الوين: «موج سوم»، ترجمه شهيندخت خوارزمي، چاپ ششم، تهران: ناشر، 1371.

× مشير زاده، حميرا: «از جنبش تا نظريه اجتماعي: تاريخ دو قرن فمينيسم»، تهران: نشر شيرزاده، 1382.

Abbott, Pamela & Wallace, Claire, An Introduction to sociology: Feminist Perspectives, second edition

Acquinas, St. Thomas, Commentary on Saint Pauls Epishe to the Ephesians, Trans. By, Matthew w.Lamb, Aquians Scripture Series, Vol.2, Albany: Magic Book Inc., 1966, 216-217

Albertson, Martha, Marriage and Meaning, in, Anita Berstein (ed) , For and Against Marriage, Routledge, 199

B.Clark, Stephen, Man and Woman in Christ: an examination of the Roles of men and Women in Light of Scripture and the Social sciences, Serwan Books, 1980,pp.73,74,77

Bocock, Robert & Thompson, Kenneth, (ed) Social and Cultural Forms of Modernity , the open university press & Blackwell, 1992,p.82

Chrysostom, St. John, On Virginity – Against Remarriage, trans. By, Sally Rieger Shore, Studies in Women and Religion, Vol. 9, Edward mellon press, 1983, P.59

Friedan, Betty, The Feminine mystique, London, Penguin, 1963

Friedan, Betty, The Second Stage, London: Micheal Joseph, 1981

Green, Christian, Marriage: just a piece of paper?, chicago university press, 2003

Greer, Germaine, sex and Destiny, London: Picador, 1985

Halberg, Margareta, Feminist epistemology: An impossible project?, Radical philosophy, No.53, Autumn, 1989, pp3-6

Kristol, William, Is The Gender Devide Unbridgeable? The implications for social equality, Iowa Journall of Gender, Race & Justice, vol. 5:31,2001,p.73

Mc Dowell, Linda & Pringle, Rosemary, Defining Women: social Institution and Gendec divisions(ed), Polity press & open Universiting, U.K.1992

Mitchel, Juliet, Womens State, U.K: Penguin, 1971

Newton, Niles, Interrelations between sexues Responsiveness, Birth and Breast Feeding, in; Contemporary sexual Behavidur: Critical Issues in the 1970s,(ed), by Joseph Zubin and John Money, Baltimore; the Jhon Hopkins Universiting Press, 1973pp,77-98

Rich, Adrienne, Of Woman Born: Motherhood as experience and institution, London: Virago, 1977

Shivanandan, Marry, Feminism and Marrage: a Reflection on Ephesians 5:21-33. www.google/Feminism.com (2004)

Walby, Sylvia, Theorizing Patriarchy, Oxford: Basil Blackwell,1990

پي نوشتها

[1] - Lesbian

[2]- Otherness

[3]- Structuralist

[4]- Sylvia Walby

[5] - Theorizing Patriachy

[6]- Juliet Mitchel

[7] - Women’s State

[8]- Sameness & Otherness

[9]- Open- ended

[10]- Post- structuralists

[11]- discursive model

[12]- Marry Shivanandan

[13]- Feminism and Marriage

[14]- Herbert Jacob

[15]- Silent Revolution

[16]- ?Until death do us part!

[17]- Marta Fineman

[18]- Anna Nicole Smith

[19]- Striptease

[20] - Betty Friedan

[21] - Germaine Greer

[22] -Adrienne Rich.

[23]- Objectivism

[24]- Relativism

[25] -Queer Theory