قرآن مجید به شکل ظریفی به این تأثیر و تأثّر اشاره فرموده است. نخست به زنان سالمند اجازه می‎دهد که بدون قصد تبرّج و خودنمایی، لباس‎های رویی خود، مثل چادر را در مقابل نامحرم بردارند، ولی در نهایت می‎گوید: اگر عفت بورزند، یعنی حتی لباس‎هایی مثل چادر را نیز بر ندارند، بهتر است.

وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِی لا یَرْجُونَ نِکاحاً فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُناحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِینَةٍ وَ أَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ.(نور؛60)

علاوه بر رابطه‌ی قبل، بین پوشش ظاهری و عفت باطنی، رابطه‌ی علامت و صاحب علامت نیز هست؛ به این معنا که مقدار حجاب ظاهری، نشانه‎ای از مرحله‌ی خاصی از عفت باطنی صاحب حجاب است. البته این مطلب به این معنا نیست که هر زنی که حجاب و پوشش ظاهری داشت، لزوماً از همه‌ی مراتب عفت و پاکدامنی نیز برخوردار است.

بحثی پیرامون حجاب زنان سالمند

«وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِی لا یَرْجُونَ نِکاحاً فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُناحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِینَةٍ وَ أَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. (نور؛60) و بر زنان وانشسته ای که امید ازدواجی ندارند گناهی نیست که لباس های خود را کنار بگذارند بی آن که زینتی را ظاهر سازند، و عفّت ورزیدن برای آنان بهتر است، و خدا شنوا و دانا است.»

مطابق این آیه حجاب و پوشش برای زنان سالخورده و ناامید از زناشویی و بی میل به امور جنسی واجب نیست.

به طور کلی از آیات قرآن استفاده مى‏شود که در مسأله‏ى حجاب، ملاک این است که پوشش بانوان تحریک کننده و شهوت انگیز نباشد، زیرا تنها موارد زیر را استثنا نموده است:

(غیر اولى‏ الاربه) کسى‏ که شهوتى‏ ندارد.

(او الطفل الّذین لم یظهروا على‏ عَورات النساء) بچّه‏اى‏ که از مسائل شهوت، چیزى‏ نمى‏داند.

(حین تَضعون ثیابکم) هنگامى‏ که لباستان را کنار مى‏گذارید و با همسر خود هستید.

(لا یَرجون نکاحاً) زنان از کار افتاده‏اى‏ که امید ازدواج ندارند.

کلمه" قواعد"، جمع قاعده است، که به معناى زنى است که از نکاح بازنشسته باشد، یعنى دیگر کسى به خاطر پیرى‏اش میل به او نمى‏کند، بنا بر این جمله" اللَّاتِی لا یَرْجُونَ نِکاحاً" وصفى توضیحى براى کلمه قواعد است، و بعضى گفته‏اند: کلمه مذکور به معناى زنى است که از حیض یائسه شده باشد، و وصف بعد از آن صرفا براى رفع اشتباه است.

و در تفسیر مجمع البیان گفته: کلمه" تبرج" به معناى این است که زن محاسن و زیبایى‏هاى خود را که باید بپوشاند اظهار کند، و این کلمه در اصل به معناى ظهور بوده، برج را هم به همین جهت برج نامیده‏اند، که بنایى است ظاهر و پیدا. (1)

این آیه در معناى استثنایى است از عموم حکم حجاب، و معنایش این است که بر هر زنى حجاب واجب است الا زنان مسن، که مى‏توانند بى حجاب باشند، البته در صورتى که کرشمه و تبرج نداشته باشند. و جمله" وَ أَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ" کنایه است از خودپوشى، یعنى همین زنان سالخورده نیز اگر خود را بپوشانند بهتر از برهنه بودن است.

امام صادق (علیه السلام) درباره‏ این آیه فرمودند: مراد کنار گذاشتن روسرى‏ و روپوش است نه برهنگی. (2)

در واقع استثناء موجود در آیه دو شرط وجود دارد:

- نخست اینکه به سن و سالى برسند که معمولا امیدى به ازدواج ندارند، و به تعبیر دیگر جاذبه جنسى را کاملا از دست داده اند.

- دیگر اینکه در حال برداشتن حجاب خود را زینت ننمایند .

روشن است که با این دو قید مفاسد کشف حجاب در مورد آنان وجود نخواهد داشت و به همین دلیل اسلام این حکم را از آنان برداشته است.

این نکته نیز روشن است که منظور برهنه شدن و بیرون آوردن همه لباسها نیست بلکه تنها کنار گذاشتن لباسهاى رو است که بعضى روایات از آن تعبیر به چادر و روسرى کرده است. (الجلباب و الخمار)

در حدیثى از امام صادق (علیه السلام ) در ذیل همین آیه مى‌خوانیم که فرمود: الخمار و الجلباب، قلت بین یدى من کان؟ قال: بین یدى من کان غیر متبرجة بزینة: ((منظور روسرى و چادر است، راوى مى گوید از امام پرسیدم: در برابر هر کس که باشد؟ فرمود: در برابر هر کس باشد، اما خودآرائى و زینت نکند.))(3)

اصل استثناء این گروه از حکم حجاب در میان علماى اسلام محل بحث و گفتگو نیست، چرا که قرآن ناطق به آن است، ولى در خصوصیات آن گفتگوهائى وجود دارد از جمله اینکه : در مورد سن این زنان و این که تا چه حد برسند حکم ((قواعد)) را دارند گفتگو است در بعضى از روایات اسلامى تعبیر به ((مسنه )) شده (زنان سالخورده)

در حالى که در بعضى دیگر تعبیر به ((قعود از نکاح )) (بازنشستگى از ازدواج ) آمده .

ولى ظاهر این است که همه این تعبیرات به یک واقعیت اشاره مى کند و آن اینکه به سن و سالى برسند که معمولا در آن سن و سال کسى ازدواج نمى کند، هر چند ممکن است به طور نادر چنین زنانى اقدام به ازدواج بنمایند.

و نیز در مورد مقدارى از بدن که جایز است آنها آشکار کنند، در احادیث اسلامى تعبیرات مختلفى آمده ، در حالى که قرآن به طور سر بسته گفته است مانعى ندارد که لباسهاى خود را فرو نهند که البته این تعبیر ظاهر در لباس رو است .

اما با همه اینها این یک حکم الزامى نیست ، بلکه اگر آنها مانند زنان دیگر پوشش را رعایت کنند ترجیح دارد، چنانکه در ذیل آیه آمده است.

پی نوشت ها:

1- مجمع البیان، ج 7، ص 154.

2- تفسیر المیزان ذیل آیه فوق

3- تفسیر نمونه ذیل آیه فوق

«وَالَّذِینَ یصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ وَیخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ؛(خردمندان) کسانی هستند که پیوندهایی را که خداوند به برقراری آنها فرمان داده است حفظ می کنند و از خدای خود و سختی حساب می ترسند». در این آیه سه علامت دیگر انسان های عاقل بیان شده است که عبارتند از:

ب)صله رحم؛

ج)ترس از عذاب پروردگار؛

د)ترس از عذاب آخرت.

یک فرد با ایمان پیوندی با خدا دارد که از صمیم دل به آن معتقد است و همه شؤون خود را از مرگ و زندگی و... از آن او می داند و پیوندی نیز با مردم دارد و در بین آنان زندگی می کند و از کمک ها و همکاری هایشان بهره می برد و آنان بخشی از بار زندگی او را به دوش می کشند. فرد عاقل و خردمند هر دو پیوند را محترم می شمارد و به کلیه پیوندها احترام می گذارد؛ زیرا گسستن پیوندهای الهی جز یأس و نومیدی و آلودگی به گناه چیزی نیست. زندگی مادی بدون تکیه گاهی معنوی، جز بدبختی نتیجه ای ندارد و پشت پا زدن به پیوندهای اجتماعی، در حالی که یک نوع نمک نشناسی و ناجوانمردی است، خود موجب گسسته شدن رابطه فرد با اجتماعی است که بار زندگی او را به دوش گرفته و صمیمانه به او خدمت می کند. احترام به این دو پیوند پیش از آن که نشانه ایمان باشد یکی از نشانه های افراد عاقل و فهمیده است که از این دو پیوند برای سعادت و خوشبختی خود استفاده می کنند.

این آیه و هم چنین آیات بعدی در صدد بازگویی نشانه های افراد عاقل و خردمند است، امّا چگونه این آیه به این دو پیوند اشاره می کند؟ به بیانی روشن تر، آن جا که آیه از خشیت در برابر خدا و ترس از سختی حساب سخن می گوید[1]، هدف آن بیان حفظ پیوند با خداست؛ زیرا مردان عاقل و واقع بین، در پرتو توجه به عظمت خدا و احساس کوچکی در برابر آن قدرت بی نهایت، کانونی از خشیت و بیم، خضوع و خشوع می گردند. کدام خردمند است که در سنجش بی نهایت نیاز با بی نهایت قدرت و عظمت، بیم و خشیت به او دست ندهد؟ آن جا که آیه سخن از احترام به پیوندهایی به میان می آورد که خدا به برقراری آنها دستور داده است [2]، هدف بازگویی پیوندهای معنوی اجتماعی است که در آیین مقدس اسلام به طور مؤکد به حفظ آنها دستور داده شده است. اکنون باید دید مقصود از پیوندهایی که خداوند به حفظ آنها فرمان داده چیست؟ در اسلام یک سلسله پیوندها به طور مؤکد محترم شمرده شده است که به برخی از آنها اشاره می شود:

1.احترام به پیامبران عالی قدر و پیشوایان بزرگ.[3] در قرآن احترام به دسته دوم و مودّت با آنان، پاداش رسالت و یا چیزی مانند آن معرفی شده است آن جا که می فرماید: «...قُلْ لاأَسْئَلُکمْ عَلَیهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُربی..؛[4] بگو من(پیامبر) در برابر آن خدمات ارزنده خود به جامعه انسانی مزد و پاداشی نمی خواهم، جز این که به نزدیکان من مهر بورزید و بدانان احترام بگذارید». مقصود از «ذوی القربی» آن گروه از بستگان پیامبر است که، مهر و مودّت آنان موجب سعادت انسان و از این رهگذر از هدایت و راهنمایی آنان بهره مند می شود و به عبارت دیگر، مقصود از این که به آنان مهر ورزیم این نیست که تنها به موضوع محبت اکتفا کنیم؛ بلکه مهر به آنان سبب می شود با آنان ارتباط پیدا کرده، از رهبری و دانش هایشان، که از پیامبران به ارث برده اند، بهره مند شویم و از هدایت و راهنمایی دیگران بی نیاز گردیم.

2.احترام به پدر و مادر و تحکیم روابط خود با آنان. قرآن مجید در موارد گوناگونی به این نوع پیوند که میان پدر و مادر و فرزند برقرار است اشاره کرده و به هر دو طرف توصیه می کند درباره یکدیگر نیکی کنند؛ مثلًا به فرزندان دستور می دهد با پدر و مادر به نیکی رفتار نمایند چنان که می فرماید: «وَ صَاحِبْهُمَا فِی الدُّنْیا...؛[5] با آنان به خوبی رفتار کن». هم چنین در آیات دیگری به پدر و مادر دستور داده است که نیازمندی های فرزندان خود را تا حد امکان و توانایی تأمین نمایند.

3.پیوند با بستگان و خویشاوندان نزدیک و دور. در هیچ آیینی مانند اسلام به این نوع پیوند توجه نشده است و با مراجعه به آیات و احادیث اسلامی اهمیت حفظ پیوند با بستگان و به اصطلاح «صله رحم» به خوبی روشن می گردد. یکی از آیات قرآن قاطعان رحم را در کنار مفسدان نام برده و می فرماید: «فَهَلْ عَسَیتُمْ إِنْ تَوَلَّیتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحَامَکمْ* أُولئِک الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعَمی أَبْصَارَهُمْ؛[6] آیا در نظر داشته اید که پس از کسب قدرت در روی زمین فساد کنید و قطع رحم نمایید؟ آنان کسانی هستند که خداوند آنهارا از رحمت خود دور ساخته و چشم و گوش آنها را بسته است».

4.احترام به معلم، رعایت حقوق دوستان و همسایگان. احترام و حفظ همه این پیوندهایی که بیان کردیم از نظر اسلام لازم است و از گسستن آنها نهی شده و جمله «الَّذِینَ یصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ» با مفاد کلیی که دارد شامل همه اینها می شود.
پیوندهای گسستنی و ناگسستنی

اگر اسلام به حفظ یک سلسله پیوندها دستور داده، در برابر آن، مسلمانان را به بریدن قسمتی از پیوندها و روابط نیز فرمان داده است؛ مثلًا وظیفه افراد با ایمان را این می داند که با دشمنان خدا و پیامبر- هر چند پدران و فرزندان و برادران و خویشاوندان آنان باشند- پیوند محبت و دوستی بر قرار نکند آن جا که می فرماید: «لَاتَجِدُ قَوْماً یؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیوْمِ الْاخِرِ یوادُّونَ مَنْ حَادَّاللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَلَو کانُوا آبَاءَهُمْ أَو أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَو عَشِیرَتَهُمْ أُولئِک کتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمَانَ؛[7] هرگز گروهی که به خدا و روز رستاخیز ایمان دارند، کسانی را که با خدا و پیامبر او دشمنی دارند، دوست نمی دارند اگر چه آنان پدران و فرزندان و برادران و بستگان آنان باشند. آنان کسانی اند که در دل هایشان ایمان نوشته شده است». در آیه دیگر می فرماید: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاتَتَّخِذُوا عَدُوّی وَ عَدُوَّکمْ أَولِیاءَ تُلْقُونَ إِلَیهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَد کفَرُوا بِمَا جَاءَکمْ مِنَ الْحَقِّ؛[8] ای افراد با ایمان، دشمن من و دشمن خود را، ولی و دوست خود قرار ندهید و طرح دوستی با آنان نریزید؛ زیرا آنان آیین حقی را که پیش شماست انکار ورزیده اند».

قرآن مجید در این موضوع به اندازه ای پافشاری دارد که حتی اجازه نمی دهد یک فرد مسلمان برای خویشاوندان مشرک خود، که در حال شرک و کفر از دنیا رفته اند، طلب آمرزش کند؛ زیرا چنین پدر مشرکی با فرزندان با ایمان خود ارتباطی ندارد چنان که می فرماید: «مَا کانَ لِلنَّبِی وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ یسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکینَ وَ لَوْ کانُوا أُولی قُربی؛[9] پیامبر و افراد با ایمان حق ندارند درباره بستگان مشرک خود دعا کنند و برای آنان آمرزش بطلبند». اصرار قرآن در بریدن چنین پیوندها برای این است که مبادا بر اثر معاشرت و رفت و آمد و ابراز مودّت و علاقه به آنان، جامعه مسلمانان به انحراف فکری دچار شود و تحت تأثیر اخلاق بد و صفات مذموم و رفتار ناشایست آنان قرار گیرد و باید برای چنین مصلحت بزرگی، عاطفه خویشاوندی را نادیده گرفت.

پی نوشت ها:

[1] «وَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ يَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ؛ از خداى خود خشيت دارند و از سختى حساب روز رستاخيز مى ‏ترسند».

[2] «وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَر اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ...؛ كسانى كه پيوندهايى را كه خداوند به برقرارى آنها دستورداده است ثابت و استوار نگاه مى ‏دارند».

[3] در روايات ما با آيه مورد بحث به لزوم حفظ پيوند دوستى با اهل بيت پيامبر استدلال شده است‏ر.ك: تفسير برهان، ج 2، ص 288. در حقيقت مفهوم كلى و وسيع آيه به موردى از موارد آن تطبيق شده است.

[4] شورى(42) آيه 23.

[5] لقمان(31) آيه 15.

[6] محمد(47) آيه 22 و 23.

[7] مجادله(58) آيه 22.

[8] ممتحنه(60) آيه 1.

[9] توبه(9) آيه 113.

درآمداز نظر قرآن شكل خاصى از حجاب و پوشش كه تأمين‏كننده حجاب حداكثرى است «جلباب» نام دارد كه در آيه زير بيان شده است:«يا أيُّهَا النَّبِىُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَ بَناتِكَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنينَ يُدْنينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبِيِبِهنَّ ذلِكَ أَدْنى‏ أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَ كَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحيماً؛(1)اى پيامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو: جلباب‏هاى خود را بر خويش فرو افكنند. اين كار براى اينكه شناخته نشوند و مورد آزار و اذيت قرار نگيرند بهتر است (و اگر تاكنون خطا و كوتاهى از آنها سر زده توبه كنند) خداوند همواره آمرزنده رحيم است.»

مفهوم، اندازه، كاركرد و رنگ جلباب

‏1- مفهوم جلباب‏
اصل ريشه لغوى جلباب، «جيم»، «لام» و «باء» است كه طبق نقل برخى كتاب‏هاى لغت مثل معجم مقاييس اللغه داراى دو معناست:معناى اوّل آوردن شى‏ء از جايى به جايى،و معناى دوم چيزى كه شى‏ء ديگر را مى ‏پوشاند.جلباب از معناى دوم مشتق شده است.(2) واژه جلباب (با كسر جيم) در اصل مصدر فعل رباعى «جلبب» است كه از مصدر اسم ذات اراده شده، نام پوشش ويژه‏اى قرار گرفته است. تعبير از اسم ذات به وسيله مصدر، باعث شده است كه مبالغه در پوشاندن را بفهماند، به گونه‏اى كه دلالت بر معناى پوشش بزرگ و كامل كند.(3)
گفته شد كه جلباب نام پوشش ويژه‏اى است؛ اين پوشش چيست و ويژگى‏هاى آن چه مى‏باشد؟ يكى از واژه‏هاى قرآنى كه اختلاف در تفسير معناى آن وجود دارد، واژه جلباب است. چه بسا خاستگاه اختلاف، اختلاف آداب و رسوم و نوع پوشش‏ها براساس زمان‏ها و مكان‏هاى مختلف باشد. مهم اين است كه بررسى شود جلباب هنگام نزول آيه به چه معنا و مفهومى بوده است.(4) به رغم وجود اختلاف در تفسير معناى جلباب حتى كسانى كه تصريح كرده‏اند در معناى آن اختلاف است نيز قبول دارند كه در اصل لغت به معناى پوشش گسترده و فراگير است كه ظاهر و روى همه بدن را مى‏پوشاند.
گرچه در اسم‏گذارى براى بيان پوشش گسترده از واژه‏ها و تعبيرهاى همانند و نزديك به هم مثل ملائه، عبائه، رداء، ازار و كساء استفاده كرده‏اند ولى همه الفاظ مختلف بيان‏كننده معناى پوشش سرتاسرى و كامل است كه قسمت‏هاى بيرونى و ظاهرى بدن را مى‏پوشاند و روى لباس‏هاى ديگر پوشيده مى‏شود.(5)
در ادامه ملاحظه خواهيد كرد كه بسيارى از همين الفاظ و تعابير در مورد نحوه پوشش زنان اهل بيت به كار رفته است.در ايران و در زبان فارسى و فرهنگ‏هاى لغت عربى به فارسى، پوشش گسترده قرآنى (كه براى حجاب و پوشش بانوان مسلمان در برخورد با نامحرم و در بيرون از منزل به كار مى‏رود) با لفظ و اسم «چادر» شناخته مى ‏شود.در دوره اسلامى چادر )Cador(يا چادَر )Cadar( (به عربى: Sader) به شكل تن‏پوشى رويى، بى‏آستين، گشاد و چيره بر بدن، توسط زنان در ايران با توجه به ضوابط پوشش اسلامى انتخاب گرديد. در آيه 59 سوره احزاب، حكم شرعى اين است كه زنان هنگام بيرون رفتن از خانه مى‏بايد تن‏پوش‏هاى رويى را به دور خود بپيچند. جلباب، تن‏پوشى رويى بزرگ بوده كه سر و بدن را مى‏پوشانده، به نظر مى‏رسد به معناى چادر امروزى باشد.

چادر (به عنوان يكى از كامل‏ترين انواع تن‏پوش‏هاى مورد قبول براساس معيارهاى اسلامى) شكل يكسانى نداشته است. آثار ادبى اين احتمال را مى‏رساند كه چادر در اصل روبنده يا تن‏پوشى بوده كه كل بدن و صورت را در بر مى‏گرفته است.(6) چادر احتمالاً از پوشش مخصوص نماز كه تن‏پوشى يكپارچه و كاملاً پوشاننده بوده، به جامه هم شكل زنان ايرانى در بيرون از خانه تبديل شده است.زنان طبقات متوسط سنتى تمايل به استفاده از دو چادر داشتند: يكى براى بيرون از منزل (كه تيره‏رنگ و اغلب از جنس كرپ چينى بوده) و ديگرى كه براى نماز خواندن، روشن‏تر بوده و داخل جانماز به صورت تاكرده قرار مى‏گرفته،(7) اكنون نيز چنين است.
برخى فرهنگ‏نامه ‏هاى ويژه لغات قرآن كه جلباب را چادر معنا كرده ‏اند:
1- لسان ‏التنزيل،(8)
2- فرهنگ‏نامه قرآنى،(9)
3- الدّرّ فى الترجمان،(10)
4- تفسير مفردات قرآن نسخه كهن،(11)
5- نثر طوبى،(12)
6- قاموس قرآن،(13)
7- واژه ‏هاى دخيل در قرآن مجيد.(14)
برخى تفسيرهاى قرآن كه جلباب را چادر معنا كرده‏اند:
1- تفسير نسفى،(15)
2- تفسير شريف لاهيجى،(16)
3- تفسير ابوالفتوح رازى،(17)
4- مخزن‏العرفان،(18)
5- مواهب علّيه (تفسير حسينى)،(19)
6- تفسير سورآبادى،(20)
7- تفسير شريف البلابل و القلاقل،(21)
8- تفسير اثنى‏عشرى،(22)
9- منهج‏الصادقين فى الزام المخالفين،(23)
10- اطيب البيان فى تفسير القرآن.(24)
برخى رساله‏ هاى علمى در باره حجاب كه جلباب را چادر معنا كرده ‏اند:
1- سدول الجلباب فى وجوب الحجاب (1291ش) آيت ‏اللَّه سيدعبداللَّه بلادى بوشهرى.
2- رساله شريفه لزوم حجاب (1293ش)، مؤلف: چند نفر از مسلمين مشروطه ‏خواه.
3- رساله ردّ كشف حجاب (1296ش) سيداسداللَّه خرقانى.
4- صواب الخطا فى اتقان الحجاب (1304) ميرمحمد هاشم مرندى خويى.
5- جوابيه مقاله ضالّه طالبين رفع حجاب (1306ش) زينب‏بيگم شيرازى.
6- وسيلة العفاف يا طومار عفت (1306ش) شيخ يوسف نجفى گيلانى.
7- سرادق دوشيزگان و سعادت ايرانيان در وجوب حجاب و لزوم نقاب (1307ش) سيدمحمدعلى مباركه ‏اى.
8- رساله حجابيه (1317ش) شيخ فياض‏الدين زنجانى.
9- رساله در اثبات وجوب حجاب (1324ش)، مباحثه مكتوب ابوالفضل حاذقى و سيدعلى‏اصغر لارى.
10- حجاب و پرده‏دارى (1324ش)، مباحثه مكتوب ابوالفضل حاذقى و سيدعلى‏اصغر لارى.
نويسندگان همه رساله‏ هاى ذكر شده در ذيل بحث از آيه 59 سوره احزاب تصريح كرده‏اند كه جلباب به معناى چادر است. به عنوان نمونه عبارت رساله حجاب و پرده‏دارى را بيان مى‏كنيم: «جلباب يعنى لباس سرتاسرى؛ لباسى كه تمام بدن را مى‏پوشاند و به عبارت فارسى يعنى چادر.»(25)
2- اندازه جلباب‏
بسيارى از نگارندگان كتاب‏هاى لغت و تفسير در اينكه جلباب به معناى پوشش فراگير است اتفاق نظر دارند ولى در باره اندازه دقيق جلباب ديدگاههاى متفاوتى دارند. از مجموع كلمات لغويان و مفسران در مورد اندازه جلباب پنج ديدگاه قابل اشاره است:اوّل: جلباب پوششى فراگير مثل چادر بوده كه از بالاى سر تا پا را مى‏پوشانده است. اين ديدگاه از كتاب‏هاى فراوانى استفاده مى‏گردد.(26)دوم: جلباب پوششى بزرگ‏تر از خمار و مقنعه بوده كه كمتر از مقدار رداء يعنى تقريباً تا زانوها را مى‏پوشانده است. اين ديدگاه از برخى كتاب‏هاى لغت استفاده مى‏شود.(27) براساس اين قول به نظر مى‏رسد كه جلباب روسرى‏هاى بزرگى بوده كه تا روى زانوها را مى ‏پوشانده است.سوم: جلباب همان خمار و مقنعه است، يعنى پوششى كه فقط سر و سينه‏ ها را مى‏پوشانده است.(28)چهارم: جلباب به معناى قميص و پيراهن بلند و چيره بر انسان است كه بدن را مى ‏پوشاند.(29)پنجم: جلباب به معناى مانتو است. اين ديدگاه اخيراً مطرح شده است: «جلباب نيز كه در قرآن آمده و بر آن در عرف عرب اطلاق جُبّه هم مى‏شود در فارسى به معناى مانتو است.»(30)

همانندى سه ديدگاه اوّل اين است كه جلباب سر را مى‏پوشاند، با اين تفاوت كه در ديدگاه اوّل، سر و همه بدن پوشانده مى‏شود.در نگرش دوم، علاوه بر سر، مقدار زيادى از بدن تا روى زانوها پوشانده مى ‏شود.براساس ديدگاه سوم، سر و اطراف گردن و سينه‏ها فقط پوشانده مى‏شود.وجه اشتراك دو ديدگاه آخر اين است كه مربوط به پوشش بدن غير از سر هستند. شواهد مختلفى وجود دارد كه صحت ديدگاه اوّل و مخدوش بودن ديدگاههاى ديگر را اثبات مى‏كند كه بعضى عبارتند از:
شاهد اوّل: در برخى گزاره‏هاى تاريخى تعابيرى آمده است كه اثبات مى‏كند ديدگاه پنجم و چهارم (كه جلباب را به معناى پيراهن بلند و مانتو دانسته‏اند) درست نيست، مثلاً از عايشه نقل شده است: «خمّرت وجهى بجلبابى؛(31) صورتم را به وسيله جلباب خود پوشاندم.» از اين گفته به خوبى استفاده مى‏شود كه جلباب به معناى پيراهن بلند و يا مانتو نيست چون پوشاندن صورت به وسيله پيراهن و مانتو انجام نمى‏شود. همچنين آمده است: «سدلتْ أحدانا جلبابها مِن رأسها على وجهها؛(32) يكى از ما جلباب خود را از روى سرش به صورتش افكند.» از اين تعبير نيز معلوم مى ‏شود كه جلباب به معناى پيراهن بلند و مانتو نبوده بلكه پوششى بوده كه روى سر قرار مى‏گرفته، از اين‏رو قرار دادن آن روى صورت ممكن بوده است؛ برخلاف پيراهن بلند و مانتو كه پوشاندن صورت با آن انجام نمى ‏شود.
گواه دوم: از آمدن لفظ «على» كه دلالت بر استعلاء و احاطه مى‏كند(33) در آيه جلباب و همچنين برخى شعرها مثل شعر(34) دختر عمرو ذى‏الكلب استفاده مى‏شود كه جلباب پوششى بوده محيط بر همه بدن به گونه‏اى كه سر را نيز مى ‏پوشانده است.
شاهد سوم: در باره پوشش حضرت فاطمه زهرا(س) هنگام خروج از منزل و رفتن به مسجد براى دفاع از فدك نقل شده است:«لاثتْ خمارَها على رأسها و اشتملتْ بجلبابها؛(35) مقنعه‏اش را محكم بر سر بست و جلباب كه تمام بدنش را مى ‏پوشاند بر تن كرد.»

برداشت‏هااز نحوه پوشش حضرت چند نكته استفاده مى ‏شود:
اوّل: پوشش حضرت فاطمه(س) در بيرون منزل همان دو پوشش قرآنى مستقل از يكديگر به نام «خمار» و «جلباب» بوده است. بر اين اساس نظر طرفداران ديدگاه سوم كه جلباب را به خمار (مقنعه) معنى كرده‏اند، ردّ مى ‏گردد.
دوم: از عبارت «اشتملت بجلبابها» استفاده مى‏شود جلباب پوششى سرتاسرى مثل چادر بوده كه تمام بدن حضرت را فرا مى‏گرفته است، بنا بر اين نظر طرفداران ديدگاه دوم كه معتقد بودند جلباب تقريباً تا زانوها را مى‏پوشاند نيز پذيرفته نمى‏شود.
شاهد چهارم: زمخشرى در تفسير «كشاف» و آلوسى در تفسير «روح‏المعانى» از ابن‏عباس صحابى پيامبر اكرم(ص) و شاگرد امام على(ع) در تفسير قرآن نقل كرده‏اند: «جلباب پوششى است كه از بالا تا پايين بدن را مى‏پوشاند.»(36) كه با اين شاهد، بطلان ديدگاه دوم اثبات مى‏گردد.
گواه پنجم: احاديثى همچون حديث نبوى: «لغير ذى‏محرم أربعة أثواب: درع، خمار و جلباب و ازار؛(37) حجاب زن در برخورد با نامحرم چهار پوشش است: پيراهن، مقنعه، چادر و شلوار». در اين حديث از جلباب و خمار به عنوان دو پوشش مستقل و در عرض هم نام برده شده است، كه بطلان ديدگاه دوم استفاده مى‏شود. همچنين در برخى كتاب‏هاى لغت مثل «مصباح‏المنير» فيومى آمده است: «الجلباب ثوب أوسع مِن الْخمار؛ جلباب لباس گسترده‏تر از خمار است» كه ناهمگونى و مستقل بودن جلباب و خمار استفاده مى‏شود.نتيجه اينكه، با شواهد و قراين ذكر شده اثبات مى‏گردد كه از بين ديدگاههاى پنج‏گانه، ديدگاه اوّل صحيح است.
3- كاركرد جلباب‏
براى فهميدن كاركرد جلباب و چگونگى پوشش آن لازم است به اين پرسش پاسخ داده شود كه معناى «يدنين» در آيه جلباب چيست؟«يدنين» از ريشه لغوى «دنو» و مصدر اِدناء؛ به معناى نزديك كردن در مقابل دور كردن است.دور نمودن هر چيز، مناسب با آن است، مثلاً دور كردن دشمن يعنى فاصله انداختن بين دشمن و خود؛ دور كردن اخلاق زشت يعنى آراسته شدن به صفات نيك و نابود كردن اخلاق ناشايست؛ دور كردن لباس يعنى كَندن و بيرون آوردن آن؛ در مقابل نزديك كردن لباس يعنى پوشيدن آن. اما چرا قرآن از «دنو» و معناى نزديك كردن استفاده كرده، ريشه‏هاى لغوى مثل ستر به معناى پوشاندن و پوشيدن را به كار نبرده است؟
پاسخ: به قرينه تقابل معنوى بين معناى نزديك و دور كردن به نظر مى‏رسد علت اين باشد كه دور كردن و كَندن لباس، همراه و ملازم با نوعى تنفّر و انزجار است، مثل وقتى كه انسان هنگام خستگى، انزجارآميز لباسش را دور مى‏افكند. در مقابل، نزديك كردن لباس به بدن، همراه و ملازم با قرابت و ارتباط معنوى مى‏باشد.قرآن مجيد با استفاده از تعبير «دنو» و نزديكى در آيه جلباب به بانوان دستور داده است كه جلباب را با علاقه بپوشند، تا با نوعى محافظت و دقت همراه باشد، نه مانند كسى كه به صورت اجبار، لباسى را به تن مى‏كند.(38)با اين همه برخى تفسيرها از جمله تفسير معتبر الميزان علامه طباطبايى، ادناء در آيه را به ستر و پوشاندن معنا كرده‏اند.(39)استاد مطهرى نيز تصريح كرده است كه مقصود از نزديك ساختن جلباب، پوشاندن با آن مى‏باشد، يعنى زنان وقتى مى‏خواهند از خانه بيرون بروند، روسرى بزرگ(40) خود را بردارند؛ البته معنى لغوى «ادناء» و نزديك ساختن چيزى، پوشانيدن با آن نيست بلكه از مورد چنين استفاده مى‏شود.وقتى به زن بگويند جامه‏ات را به خود نزديك كن، مقصود اين است كه آن را رها نكن. آن را جمع و جور كن و خود را با آن بپوشان.
استفاده زنان از پوشش‏هاى بزرگ كه بر سر مى‏افكنده‏اند دو نوع بوده است:يك نوع جنبه تشريفاتى و اسمى داشته است، همچنان كه در عصر حاضر چادر داشتن بعضى بانوان صرفاً جنبه تشريفاتى دارد و با چادر بدن خود را نمى‏پوشانند بلكه آن را رها مى‏كنند. وضع چادر سركردن‏شان نشان مى‏دهد كه اهل پرهيز از معاشرت با مردان بيگانه نيستند و از اينكه مورد بهره‏بردارى چشم‏ها قرار بگيرند ابا و امتناعى ندارند.نوع ديگر بر عكس بوده، زن چنان با مراقبت جامه‏هاى خويش را به خود مى‏گيرد و آن را رها نمى‏كند كه نشان مى‏دهد اهل عفاف و حجاب است، كه ناپاك‏دلان را نوميد مى‏سازد. تعليل دنباله آيه جلباب «ذلِكَ أدْنى أنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ» مؤيد نوع دوم است.(41)
حال كه آشكار گشت «يدنين» و «ادناء» در آيه به معناى پوشاندن است، در مورد كيفيت پوشش بدن با جلباب، برخى از تفاسير از ابن‏سيرين نقل كرده‏اند: مراد قرار دادن جلباب و رداء بالاى ابرو و گرد كردن و قرار دادن گوشه‏هاى جمع شده آن بالاى بينى است.(42)كيفيت پوشش بيان شده براى جلباب همان كارى است كه امروزه بسيارى از دختران و زنان مؤمن و مسلمان چادرپوش (كه حساسيت بيشترى نسبت به رعايت حجاب دارند) انجام مى‏دهند.
4- رنگ جلباب‏
شواهد و قراين متعدد لغوى و تاريخى اثبات مى‏كند رنگ جلباب مشكى بوده است. در بحث معناى جلباب بيان شد كه در اصل ريشه لغوى به معناى سوق دادن و پوشاندن است. معجم الوسيط نقل كرده است: «الجلب من كل شى‏ء غطائه و من الليل ظلامه؛ جلب از هر چيزى به معناى پوشش و پرده آن است و مراد از جلب ليل نيز پرده سياه و تاريك شب است.»
ابن‏منظور در لسان العرب گفته است: «جلابيب الليل: استاره المظلمة؛ مراد از جلباب‏هاى شب، پرده‏هاى تاريك شب است.» بعضى ديگر از نويسندگان كتاب‏هاى لغت مثل فيروزآبادى،(43) شرتونى(44) و صفى‏پور(45) ذكر كرده‏اند كه جلب به معناى سواد و سياهى است. برخى كتاب‏هاى لغوى معتبر و اصيل مانند «تهذيب اللغه»(46) و «لسان العرب»(47) اين مصراع از شعر عربى را آورده: «و جلب الليل يطرده النهار؛ روز پرده سياه شب را از بين مى‏برد.» سپس تصريح كرده‏اند: «اراد بجلب الليل: سواده؛ شاعر از «جلب ليل» تاريكى و سياهى شب را قصد كرده است.»(48)علاوه بر قراين و شواهد فوق در برخى از كتاب‏هايى كه در باره انواع لباس‏هاى اسلامى نوشته شده، جلباب به پوشش گسترده مشكى (كه بانوان روى لباس‏هاى ديگر مى‏پوشند) معنا شده است.(49) بنابراين جلباب از ريشه لغوى «جلب» است كه در آن رنگ سياه نيز لحاظ شده است.
علاوه بر شواهد ذكر شده، قراين تاريخى نيز اثبات مى‏كند كه رنگ جلباب قرآنى مشكى بوده، با اين توضيح كه قرآن به زبان عربى مبين نازل شده است تا براى همه خصوصاً مردم عرب عصر نزول قابل فهم باشد. بنابراين بايد بررسى كرد زنان مؤمن عصر نزول و مخاطب آيه، از واژه جلباب چه برداشتى داشته‏اند و تبادر ذهنى آنها از اين واژه چه بوده است؟ يعنى چه معنا و مفهومى از جلباب به ذهن آنها سبقت و پيشى گرفته است؟ در «سنن ابى‏داود» از ام‏سلمه، همسر گرامى پيامبر اكرم(ص) قضيه تاريخى نقل شده كه بيانگر تبادر ذهنى زنان عرب است و آن قضيه اين مى‏باشد: وقتى آيه جلباب «يُدْنينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبيبِهِنَّ»(50) نازل شد، زن‏هاى انصار از خانه‏هايشان خارج شدند در حالى كه پوشش‏هاى مشكى داشتند. گويى كلاغ بالاى سر آنها نشسته است.(51)
در كتاب «عون المعبود شرح سنن ابى‏داود» در توضيح قضيه ياد شده نيز آمده است: پوشش‏هايى كه زنان انصار به عنوان جلابيب از آن استفاده كرده بودند، داراى رنگ مشكى بوده است، آنان به كلاغ كه رنگ آن مشكى است تشبيه شده‏اند. و به نظر مى‏رسد اين تشبيه به خاطر اين است كه اساساً در ريشه واژه غراب (كلاغ) معناى سواد و مشكى اخذ شده است.(52)
تفاسير مهمى مانند «الميزان»، «الدر المنثور» سيوطى، «روح‏المعانى» آلوسى و بسيارى از تفسيرهاى ديگر در ذيل آيه جلباب جريان تاريخى بالا را نقل كرده‏اند.(53) سكوت پيامبر(ص) در باره رنگ مشكى پوشش زنان انصار، دليل بر تقرير و تأييد حجاب با چادر مشكى است. علاوه بر قضيه ذكر شده، گزارش‏هاى تاريخى زير نيز ادامه حجاب و پوشش چادر مشكى در قرن‏هاى پس از صدر اسلام در بين بانوان مسلمان را اثبات مى‏كند:«دزى» صاحب كتاب معتبر «فرهنگ البسه مسلمانان» (كه تحقيق‏هاى زيادى در زمينه نحوه پوشش مسلمانان انجام داده است) به نقل از «تورنر» در كتاب «يادداشت‏هاى يك سياحت در شرق» مى‏گويد:«زنان طبقه بالاتر چه مسلمان و چه مسيحى هنگام بيرون شدن از خانه، خود را در يك روپوش ابريشمى سياه مى‏پوشند.»
وى همچنين به نقل از «بوكينگهام» در كتاب «مسافرت‏هايى در بين‏النهرين» مى‏نويسد: «زنان ديار بكر گاهى چادر بزرگى از ابريشم مشكى همان طور كه در ميان زنان توانگر قاهره مرسوم است مى‏پوشند.»(54)پس از بررسى مفهوم، اندازه، كاركرد و رنگ جلباب، اكنون مناسب است چادر را نيز از نظر مفهوم، اندازه، كاركرد و رنگ بررسى كنيم تا مقايسه آن دو با يكديگر آسان‏تر شود.

مفهوم، اندازه، كاركرد و رنگ چادر

1- مفهوم چادر
كلمه چادر واژه‏اى است پهلوى(55) كه به دو صورت «چادُر و چادَر» به كار رفته است. در كتاب‏هاى لغت به خاستگاه فارسى و ايرانى بودن اين واژه اشاره شده است. در مورد معنا و مفهوم چادر در فرهنگ لغت فارسى آمده است: چادر بالاپوشى كه زنان روى سر اندازند و همه اندام آنان را مى‏پوشاند.(56) جامه رويين زنان، جامه بى‏آستين، و زبرين زنان كه تمام سر، تن، پاى و دست را از نظرها مستور دارد.
پارچه‏اى است عريض و طويل كه زن‏ها آن را سر مى‏كنند. رداى زنان، بالاپوش، پرده، حجاب. در مَثَل گويند: «خانه نشستن بى‏بى از بى‏چادرى است.» برخى از الفاظ مترادف و متشابه با معناى چادر عبارتند از: ملحفه، ازار، رداء، طيلسان و ملائه.
لغت‏نامه دهخدا پس از ذكر اين تعابير، لفظ چادر را اين گونه معنا مى‏كند: چادر پارچه‏اى است كه زنان براى پوشانيدن چهره، دست‏ها و ساير اعضا و البسه بر روى همه لباس‏ها پوشند.(57)لغت‏نامه دهخدا در ذيل واژه جلباب آن را اين گونه معنا كرده است: پارچه‏اى كه زنان براى پوشاندن چهره، دست‏ها و ساير اعضا و البسه بر روى همه لباس‏ها پوشند.(58)همان گونه كه آشكار است اين معنا براى واژه جلباب دقيقاً همان معنايى است كه براى واژه چادر نقل كرده است. بنابراين جلباب و چادر از نظر اين كتاب لغت به يك معنا هستند.به كارگيرى كلمه چادر از نخستين دوره‏هاى شعر فارسى در آثار شاعران ديده مى‏شود. ناصر خسرو عقل را همچون عروسى مى‏داند كه سخن، مانند چادر زيبايى‏هاى او را مى‏پوشاند.
زير سخن است عقل پنهان‏
عقل است عروس و قول چادر
علاوه بر اين لغت‏نامه دهخدا اشعار زيادى را از شعراى دوره‏هاى مختلف ادبيات فارسى مثل رودكى، فردوسى، ناصر خسرو، اسدى، منوچهرى، فخرالدين اسعد، ارزقى، خاقانى، مولوى، سعدى و ... ذكر كرده كه در آنها لفظ چادر به كار رفته است.(59)استعمال گسترده لفظ چادر در ادبيات فارسى دلالت روشنى بر اصالت اين نوع پوشش در بين زنان ايرانى در دوره‏هاى مختلف تاريخ ايران دارد.
2- اندازه چادر
گرچه چادر از نظر شكل و نوع پارچه و مدل دوخت در طول تاريخ و در جوامع مختلف، به تناسب وضع زمان و مكان دچار تغيير و دگرگونى شده، ولى از نظر مقدار و اندازه، چادر پوشش بزرگى بوده كه سرتاسر بدن و لباس‏هاى ديگر بانوان را از سر تا پا مى‏پوشاند. احتمال دارد چادر در اصل «چهار دور» بوده است، چون چهار طرف چيزى را كه روى آن قرار مى‏گيرد مى‏پوشاند.(60) به نظر مى‏رسد در اثر گذشت زمان براى آسانى در تلفظ، كلمه «چهار دور» به چادر تبديل شده باشد.
3- كاركرد چادر
چادر از نظر كاركرد به گونه‏اى است كه از بالاى سر پوشيده مى‏شود و اطراف آن جمع و جور شده، به گونه‏اى كنترل مى‏گردد تا پوشش بيشتر و بهترى نسبت به بدن داشته باشد.بسيارى از بانوان مؤمن و متدين (كه حساسيت بيشترى نسبت به رعايت حجاب و پوشش خود دارند) اطراف قسمت‏هاى بالاى چادر را جمع و جور كرده و با دست خويش كنترل مى‏كنند، به گونه‏اى كه قسمت بيشترى از چهره و دست‏ها و همه اندام آنان پوشيده گردد.
4- رنگ چادر
گرچه چادر از نظر رنگ به تناسب و اقتضاى وضع زمان و مكان و محيطهاى گوناگون ممكن است داراى رنگ‏هاى متفاوت باشد ولى معمولاً رنگ چادر بانوان در برخى كشورهاى عربى همچون عراق و عربستان (كه از عبايه و چادر عربى استفاده مى‏كنند) مشكى است. در كشور ايران نيز مخصوصاً پس از پيروزى انقلاب اسلامى و روى آوردن بانوان به حجاب اسلامى، زنان رنگ‏هاى تيره و مشكى را براى چادر انتخاب كردند. به دليل ملازمت بيشتر چادر مشكى با وقار و متانت، رنگ چادر دختران و بانوان مؤمن و متدين در شهرهاى مذهبى مثل قم، مشهد و همچنين در محيطهاى مذهبى مثل حوزه‏هاى علميه خواهران، مشكى است. اين پديده بيرونى مؤيد آن است كه بانوان مؤمن و مسلمان فرهيخته، خود نيز قبول دارند كه رنگ مشكى چادر در تحقق حجاب اسلامى نسبت به ديگر رنگ‏ها مؤثر و كارآمد است.

مقايسه جلباب و چادر1- مفهوم‏
گذشت كه از نظر مفهوم، جلباب و چادر در اينكه پوشش گسترده و بزرگى هستند (كه از بالاى سر و روى لباس‏هاى ديگر پوشيده مى‏شوند و معمولاً در بيرون منزل و در مقابل نامحرم از آن استفاده مى‏گردد) مشترك‏اند.
2- اندازه‏
بيان شد كه براساس ديدگاه صحيح از نظر اندازه نيز جلباب و چادر يكسان و مشترك هستند. اندازه آن دو به گونه‏اى است كه از بالاى سر تا پايين پا را مى‏پوشانند.
3- كاركرد
با توجه به معناى ذكر شده براى «يدنين» در آيه جلباب و همخوانى آن با استفاده صحيح از چادر، معلوم شد كه جلباب و چادر از نظر كاركرد نيز يكسان و مشترك هستند، به گونه‏اى كه كاركرد آن دو، پوشش همه قسمت‏هاى بدن در هنگام برخورد با نامحرم مى‏باشد.
4- رنگ‏
گذشت كه به دليل شواهد لغوى متعدد و همچنين به دليل گواه تاريخى (كه مؤيد و بيانگر تبادر ذهنى زنان عرب، در زمان نزول آيه جلباب مى‏باشد) رنگ جلباب و چادر، مشكى بوده، اكنون نيز رنگ اكثر چادرهاى بانوان مشكى است. بنابراين جلباب و چادرى كه بانوان در بيرون منزل استفاده مى‏كنند از نظر رنگ نيز يكسان و مشترك هستند.نتيجه اينكه، پس از مقايسه جلباب و چادر از نظر مفهوم، اندازه، كاركرد و رنگ آشكار گرديد كه جلباب و چادر از نظرهاى ذكر شده، همخوانى و تشابه بسيار نزديكى با يكديگر دارند، به گونه‏اى كه مى‏توان ادعا كرد حجاب حداكثرى (چادر مشكى) داراى منشأ و ريشه قرآنى است و در قرآن مجيد از چادر مشكى با لفظ «جلباب» تعبير شده است.

دليل و حكمت استفاده از جلباب و چادردر كتاب‏هاى تفسير و كتاب‏هاى مربوط به حجاب در مورد فلسفه و حكمت پوشش جلباب و حجاب حداكثرى دو احتمال بيان شده است:اوّل: پوشش جلباب و حجاب حداكثرى براى تمايز و جدايى زنان آزاد از زنان كنيز و برده بوده است. اين احتمال در برخى شأن نزول‏هايى كه در ذيل آيه بيان شده اين گونه آمده است:گاهى اوقات جوانان مزاحم و فاسد متعرض زنان آزاد نيز مى‏شدند، سپس مدعى مى‏شدند كه نفهميديم آزادزن است و پنداشتيم كنيز است، از اين‏رو به زنان آزاد دستور داده شد كه بدون جلباب و بدون حجاب كامل از خانه خارج نشوند تا از كنيزان تشخيص داده شوند و مورد مزاحمت و اذيت قرار نگيرند.(61)
اين احتمال اشكال دارد زيرا مى‏فهماند كه مزاحمت نسبت به كنيزان مانعى ندارد و منافقان آن را به عنوان عذرى مقبول براى خود بيان مى‏كردند، در حالى كه چنين نيست زيرا اگر چه پوشاندن موى سر بر كنيزان واجب نبوده (شايد دليل آن بوده كه وضع ظاهرى كنيز معمولاً جالب و تحريك‏آميز نيست و مورد رغبت كسى واقع نمى‏شود) ولى مزاحمت حتى در مورد كنيزان گناه است و منافقان نمى‏توانسته‏اند كنيز بودن را عذر بدانند.(62)يكى از قراين و شواهدى كه نادرستى احتمال اوّل را اثبات مى‏كند اين است كه تعبير فراگير «نساء المؤمنين» در آيه جلباب هم شامل زنان مؤمن آزاد و هم شامل زنان مؤمن كنيز مى‏شود. بنابراين خارج كردن كنيزان از عموم آيه نيازمند دليل واضح و روشنى است،(63) كه چنين دليلى وجود ندارد.
احتمال دوم: دستور پوشش جلباب و حجاب حداكثرى چادر مشكى براى تمايز و شناخته شدن زنان عفيف از غير عفيف است، چون زن مسلمان بايد چنان ميان مردم رفت و آمد كند كه نشانه‏هاى عفاف، وقار و پاكى او هويدا باشد و به عفت شناخته شود چون در اين وقت است بيماردلانى كه دنبال شكار مى‏گردند از آنان نوميد مى‏گردند و فكر بهره‏كشى از آنها در خيال‏شان خطور نمى‏كند. معمولاً جوانان ولگرد متعرض زنان جلف و سبك و عريان مى‏گردند. وقتى به آنها اعتراض مى‏شود كه چرا مزاحم مى‏شوى؟ مى‏گويند اگر دلش اين چيزها را نخواهد با اين وضع بيرون نمى‏آيد.(64)با استفاده از آخر آيه جلباب «ذلِكَ أدْنى أنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ» پوشيدن جلباب «چادر» نزديك‏تر است كه به عفت شناخته شوند و مورد اذيت و آزار قرار نگيرند مى‏توان گفت كه يكى از فلسفه‏ها يا حكمت‏هاى حجاب حداكثرى چادر اين است كه چون چنين پوشش حداكثرى، نشانه صلاح و پاكدامنى باطنى است، بازدارنده مهمى در مقابل آزار مزاحمان و در نتيجه باعث صيانت و حفظ زنان مى‏گردد.
مطلب ذكر شده با مبحث روانشناسان در مورد كنترل محركى( Cantrol Stmulus) و دادن سرنخ (Prompting)براى رفتار با ديگران همخوانى دارد، چون پوششِ بيشتر به اصطلاح روانشناسان رفتارگرا، محرك افتراقى(Discriminative Stimulus) بر تمايلات درونى ايشان مى‏شود كه بيانگر عفاف و صلاح و رستگارى درونى است. البته نكته فوق لزوماً به اين معنا نيست: آنان كه حجاب را دقيقاً رعايت نمى‏كنند عفاف و صلاح درونى را ندارند، بلكه منظور اين است: آنان كه از چنين تفكيكى استفاده نمى‏كنند رفتارشان مى‏تواند كج‏فهمى باشد، يعنى بدحجابى آنها به منزله چراغ سبزى باشد تا توسط افراد مزاحم مورد اذيت قرار گيرند.(65) حداقل يكى از فلسفه‏هاى حجاب حداكثرى چادر در اسلام، راندن افراد لاابالى و مزاحم است، تا فكر متلك‏گويى و چشم‏چرانى و اذيت كردن زنان را در خيال خود نپرورانند.(66)آنچه در ابتداى اين فصل از على ابن‏ابراهيم در مورد سبب نزول آيه جلباب نقل شد، مؤيد مطلب بالا است. علامه طباطبايى(ره) پس از ذكر دو احتمال ياد شده احتمال دوم را پذيرفته‏اند.(67)

چادر مشكى حجاب هم‏شكل بانوان مسلمان‏از آنجا كه معمولاً از نوع لباس مى‏توان پايگاه اجتماعى و خودآگاهى افراد، نيز ارزيابى آنها از خود را حدس زد، در مدارس سعى مى‏شود كودكان از لباس و روپوش هم‏شكل استفاده كنند تا به اين ترتيب فرديت‏زدايى شود و احساس فرديت (Individualise)در آنان كم گردد. يونيفرم(68)ها مثل لباس خلبانان، غوّاصان، آتش‏نشان‏ها و رانندگان علاوه بر اينكه افراد را در برابر صدمات و آسيب‏ها حفظ مى‏كند، عامل شناسايى است، زيرا هويت افراد را فاش مى‏سازد.در اسلام در موسم حج، افراد از لباس هم‏شكل احرام استفاده مى‏كنند كه نشانه ترك دلبستگى‏هاى دنيوى و كنار گذاشتن لباس‏هاى رنگارنگ است.

بر اساس آيه جلباب مى‏توان گفت كه چادر مشكى پوشش متحدالشكل زن مسلمان در برخورد با نامحرم و در بيرون از منزل است، تا نشانه‏اى باشد براى شناخته شدن زن مؤمن و مسلمان به پارسايى، عفت و پاكى. در واقع همان گونه كه لباس متحدالشكل و يونيفرم در ديگر اصناف و اقشار، ماهيت افراد را مشخص مى‏كند، جلباب و چادر مشكى معرّف شخصيت روحى و معنوى و پاكدامنى بانوان مسلمان به عنوان قشر بزرگ جامعه است. همين نكته مهم به شكل ظريفى در آيه جلباب آمده است:«اى پيامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو (هنگام خروج از منزل) چادرهاى مشكى خود را بپوشند. اين كار براى اينكه (به تقوا و عفت) شناخته شوند و مورد اذيت و آزار (هوسرانان) قرار نگيرند بهتر است.»(69)

پى ‏نوشت ها :
1) سوره احزاب، آيه 59.
2) جلب» الجيم و اللام و الباء (اصلان): «احدهما الإتيان بالشى‏ء مِنْ موضع إلى موضع و الآخر شى‏ءٌ يغشّى شيئاً ... و مِن هذا اشْتقاق الجلباب»، احمد بن‏فارس، معجم مقاييس اللغه، ج‏1، ص‏470 - 469؛ محمد واعظزاده خراسانى، المعجم فى فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته، ج‏9، ص‏694.
3) مصطفوى، التحقيق فى كلمات‏القرآن الكريم، ج‏2، ص‏95.
4) المعجم فى فقه لغة القرآن و سر بلاغته، ج‏9، ص‏697.
5) أ) «إنّ الإزار و الملائة و الرداء ألفاظ متعددة لمسمّى واحد و هو الجلباب» الدكتور محمد فؤاد البرازى، حجاب المرأة المسلمة بين انتحال المبطلين و تأويل الجاهلين، ص‏33.
ب) «قد اختلف القول فى الجلباب و مفهوم ادنائه و أوجه الْأقوال فى الْجلباب هو الْملائة أو الْعبائة» محمد غره دروزه، التفسير ترتيب السور حسب النزول، ج‏7، ص‏419، دار الغرب الاسلامى، چاپ دوم، 1421 ه.ق.
ج) «اختلف الناس فى الْجلباب على ألفاظ متقاربة عمادها أنّه الثوب الذى يستر به البدن»، ابن‏العربى المالكى، احكام القرآن، ج‏3، ص‏625، چ بيروت، دار الكتب الاسلاميه، 1408ه.ق.
د) «الجلباب: ما تلبسه المرأة فوق الثياب و تغطّى به جميع بدنها مِن رأسها إلى أسفل قدميها و قد عُبِّر عن المتصف بهذه الخصوصيات بالملحفة و الملائة و الرداء و الكساء و نحو ذلك ممّا تشتمل به المرأة جميع بدنها مِن فوقها إلى أسفلها»، على‏اكبر سيفى مازندرانى، دليل تحرير الوسيله، احكام الستر و النظر، ص‏29، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام الخمينى(ره) دى ماه 1375.
ه) «الجلباب: ما يغطّى الثياب و يستر البدن و الثياب معاً، و الملائة التى يشتمل بها، و الملحفة و الرداء الذى يستر تمام البدن و يلبس فوق الثياب»، حسن مصطفوى، التحقيق فى كلمات القرآن الكريم، ج‏2، ص‏95.
6) ابيات فردوسى و اسدى در لغت‏نامه دهخدا، ذيل واژه چادر.
7) حامد الگار، چادر در دوره اسلامى - پوشاك در ايران‏زمين - از سرى مقالات دانشنامه ايرانيكا (1) تأليف گروه نويسندگان، ص‏427 - 425، ضميمه شماره 1، تهران، مؤسسه انتشارات اميركبير، چاپ دوم، 1383ش.
8) تأليف قرن چهارم يا پنجم هجرى، به اهتمام مهدى محقق، تهران، مركز انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ دوم، 1362، ص‏268.
9) فرهنگ برابرهاى فارسى قرآن، براساس 142 نسخه خطى كهن، با نظارت دكتر محمدجعفر ياحقى، مشهد، بنياد پژوهش‏هاى اسلامى آستان قدس رضوى، چاپ اوّل، 1372، ج‏2، ص‏619.
10) محمد بن‏منصور المروزى، تصحيح دكتر محمد سرور مولايى، تهران، مركز انتشارات علمى و فرهنگى، 1361، ص‏127.
11) تصحيح عزيزاللَّه جوينى، تهران، پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، چاپ دوم، پاييز 1378، (بخش مفردات سوره احزاب)، ص‏190.
12) ميرزا ابوالحسن شعرانى، تهران، انتشارات كتابفروشى اسلاميه، چاپ دوم، 1398ق، ج‏1، ص‏133.
13) سيدعلى‏اكبر قرشى، دار الكتب الاسلاميه، چاپ هشتم، بهار 1378، ج‏1 و 2، ص‏42.
14) آرتور جفرى، ترجمه دكتر فريدون بدره‏اى، انتشارات توس، چاپ اوّل، 1372، ص‏169.
15) ابوحفص نجم‏الدين عمر بن‏محمد نسفى، تصحيح دكتر عزيزاللَّه جوينى، تهران، انتشارات سروش، چاپ اول، 1376، ج‏2، ص‏802.
16) بهاءالدين محمد بن شيخ على‏الشريف اللاهيجى، تصحيح دكتر محمد ابراهيم آيتى، مؤسسه مطبوعاتى علمى، 1340، ج‏3، ص‏66.
17) حسين بن‏على بن‏محمد بن‏احمد الخزاعى النيشابورى، تصحيح و حواشى استاد مهدى الهى قمشه‏اى، تهران، چاپخانه محمدحسن علمى، چاپ دوم، 1325هش، ج‏8، ص‏191.
18) بانوى اصفهانى، نهضت زنان مسلمان، شهريور 1361ه.ش، ج‏8، ص‏254.
19) شمال‏الدين حسينى كاشفى (سده نهم)، كتابفروشى و چاپخانه اقبال، ج‏3 و 4، ص‏491.
20) ابوبكر عتيق نيشابورى (م - 494ق)، تصحيح سعيدى سيرجانى، تهران، فرهنگ نشر نو، چاپ اوّل، 1381ه.ش، ج‏3، ص‏1995.
21) ابوالمكارم حسنى (م - قرن 7ه.ق)، تصحيح و تحقيق محمدحسين صفاخواه، تهران، انتشارات احياء كتاب، 1376ه.ش، ج‏3، ص‏76.
22) حسين بن‏احمد الحسينى الشاه عبدالعظيمى، انتشارات ميقات، چاپ اول، پاييز 1364ه.ش، ج‏10، ص‏489.
23) ملا فتح‏اللَّه كاشانى، چاپخانه محمدحسن علمى، آذر 1330، ج‏7، ص‏332؛ خلاصه منهج الصادقين، انتشارات كتابفروشى اسلاميه، رمضان 1374ه.ق، ج‏4، ص‏318.
24) سيدعبدالحسين طيب، انتشارات اسلامى، چاپ سوم، تابستان 1366ه.ش، ج‏10، ص‏527.
25) رسائل حجابيه (شصت سال تلاش علمى در برابر كشف حجاب)، ج‏1، ص‏668، گردآورنده رسول جعفريان. متن رساله‏هاى فوق و رساله‏هاى فراوان ديگر مربوط به حجاب با تصحيح، تحقيق و تعليقه آقاى جعفريان در دو جلد گردآورى شده، توسط انتشارات دليل ما (قم)، چاپ اوّل، پاييز 1380 منتشر شده است.
26) به عنوان نمونه ذيل آيه جلباب ر.ك: علامه طباطبايى، تفسير الميزان؛ شيخ محمدجواد مغنيه، تفسير الكاشف؛ بيضاوى، تفسير انوار التنزيل و اسرار التأويل، همچنين از ابن‏عباس مفسر بزرگ قرآن كريم اين ديدگاه استفاده مى‏شود كه ضمن بررسى ديدگاههاى پنج‏گانه خواهد آمد. در كتاب «الجدول فى اعراب القرآن و صرفه و بيانه»، ذيل آيه 59 سوره احزاب (آيه جلباب) آمده است: «جلابيب جمع جلباب اسم جامد للملائة التى تشتمل بها المرأة. قال المبرد: الجلباب ما يستر الكلَّ مثل الملحفة».
در كتاب عبدالكريم زيدان با عنوان «المفصل فى احكام المرأة و البيت المسلم»، ج‏3، ص‏322، آمده است: «انه الملائة التى تشتمل بها المرأة فتلبسها فوق ثيابها و تغطّى بها جميع بدنها مِن رأسها إلى قدمها و الْجلباب بهذا التعريف يشبه العبائة التى كانت شائعة فى لباس النساء فى العراق و لا تزال البعض منهن يلبِسنها».
در «التحقيق فى كلمات القرآن الكريم» آمده است: «انه ما يغطّى الثياب و يستر البدن و الثياب معاً و الملائة التى يشتمل بها و الملحفة و الرداء الذى يستر تمام البدن و يلبس فوق الثياب».
مؤلف كتاب اعتقاد دارد كه مفهوم جلب تماميت پوشش را اقتضا مى‏كند، از اين‏رو جلباب لباس‏هايى مثل پيراهن را كه از لباس‏هاى ضرورى هستند و تمام بدن را نمى‏پوشانند شامل نمى‏شود.
27) الجلباب: ثوب أوسع مِن الخمار دون الرداء» فيومى، المصباح المنير، ريشه جلب. اين ديدگاه همچنين از برخى كتاب‏هاى لغت و تفسير استفاده مى‏شود مثل العين خليل، ج‏6، ص‏133؛ طريحى، مجمع‏البحرين، ج‏1، ص‏384؛ التسهيل لعلوم التنزيل، ج‏3، ص‏144؛ محمد بن‏جزّى الكلبى، (م - 741)، تفسير روح‏البيان، ج‏7، ص‏240، ذيل آيه 59 احزاب).
28) الجلابيب: القمص و الخمر الواحد الجلباب» راغب اصفهانى، معجم مفردات الفاظ القرآن. اين ديدگاه همچنين از شيخ طوسى استفاده مى‏شود. ر.ك: التبيان فى تفسير القرآن، ج‏8، ص‏361، تحقيق و تصحيح احمد حبيب قيصر المعالى، قم، مكتب الاعلام الاسلامى، چاپ اوّل، رمضان المبارك 1409ه.ق.
29) الجلباب: القميص و ثوب واسع للمرأة دون الملحفة ...»، فيروزآبادى، القاموس المحيط، ج‏1، ص‏173. همچنين چون راغب اصفهانى، جلابيب را به قُمُص تفسير كرده و قمص جمع قميص است پس اين ديدگاه از ايشان برداشت مى‏شود. نيز اين نظر از احمد بن‏فارس در معجم مقاييس اللغة، ج‏1، ص‏470، ريشه جلب، استفاده مى‏شود. البته همان گونه كه از اين كتاب در ذيل واژه قمص استفاده مى‏شود قميص به هر پيراهنى گفته نمى‏شود بلكه به پيراهن بلند كه بر بدن چيره باشد گفته مى‏شود (قمص: يدلُّ على لبس شى‏ء و الانشيام فيه. يقال: تقمصه، إذا لبسه ثم يستعار ذلك فى كلِّ شى‏ءٍ دخل فيه الْإنسان فيقال: تقمص الامارة ...، از كتاب «التحقيق فى كلمات القرآن الكريم» نيز استفاده مى‏شود قميص پيراهنى بلند است كه بدن را مى‏پوشاند. (ر.ك: ج‏9، ص‏319، ريشه قمص).
30) محمدابراهيم جناتى، رنگ‏ها در پوشش اسلامى، روزنامه حيات نو، ص‏12، شماره 1290، دوشنبه 16 آبان 1379.
31) سيدجعفر شهيدى، حجاب در قرآن، مجله پژوهش‏هاى قرآنى، شماره 26 - 25، ص‏76، بهار و تابستان 1380ه.ش.
32) همان.
33) عباس حسن، النحو الوافى، ج‏2، ص‏470، طهران، انتشارات ناصر خسرو، چ سوم.
34) تمشى النسور إليه و هى لاهية
مشى العذارى عليهنّ الجلابيب؛
كركسان با آرامش و اطمينان به سوى جسد او روان هستند همانند راه رفتن دوشيزگان كه بر تن خود جلباب دارند.» ديوان هذليين، قسمت سوم، ص‏125، چاپ مكتبه العربيه، 1385ه.ق.
35) طبرسى، الاحتجاج، ج‏1، ص‏98.
36) عن ابن‏عباس: الرداء الذى يستر مِنْ فوق إلى أسفل». ابن‏عباس به عنوان يك خبره و كارشناس لغوى، مرجع بزرگى در تفسير لغات قرآن بوده است. جعفر سبحانى، الموجز فى اصول الفقه، ص‏176، قم، مؤسسة الإمام الصادق، چ دهم، 1382ه.ش، همچنين در مورد منزلت ابن‏عباس در علم تفسير ر.ك: دكتر محمدباقر حجتى، مقاله «تحقيق در باره ابن‏عباس و مقام وى در تفسير» چاپ شده در كتابى از ايشان با عنوان «سه مقاله تاريخ تفسير و نحو»، تهران، بنياد قرآن، چاپ اول، دى ماه 1360.
37) طبرسى، مجمع‏البيان، ج‏7، ص‏204.
38) روح‏اللَّه حسينيان، حريم عفاف (حجاب، نگاه)، ص‏63 - 62، تهران، مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، چاپ اول، تابستان 1372.
39) الميزان فى تفسير القرآن، ج‏16، ص‏339، ذيل آيه جلباب (احزاب، 59)، همچنين ابى‏الفرج جمال‏الدين عبدالرحمن الجوزى، (م - 597ه.ق)، زاد المسير فى علم التفسير، ج‏6، ص‏224، بيروت، دارالكتب العلميه، چ اوّل، 1414ه.ق؛ حسين محمد مخلوق «صفوة البيان لمعانى القرآن»، ص‏537، مصر، چ سوم؛ الدكتور محمد سيد طنطاوى، التفسير الوسيط للقرآن الكريم، ج‏11، ص‏245، چ دار المعارف.
40) روسرى بزرگ از نظر معناى لفظى و لغوى واژه‏اى است كه هم شامل سرپوشى‏هايى مى‏شود كه تا كمر را مى‏پوشاند و هم شامل چادر مى‏گردد. اينكه استاد مطهرى در ادامه وقتى مثال زده است، از لفظ چادر استفاده كرده است، بعيد نيست كه اين مثال قرينه‏اى باشد بر اينكه مرادشان از روسرى بزرگ، پوششى بلند و بزرگ شبيه چادر است.
41) استاد شهيد مرتضى مطهرى، مسئله حجاب، ص‏176 - 175، انتشارات صدرا، بهار 1367ه.ش، با تلخيص.
42) عن ابن‏سيرين: سألتُ عبيدةَ السلمانى عن ذلك (يدنين)، فقال: أنْ تضعَ ردائَها فوق الحاجب ثم تدبره حتى تضعه على انفها»، زمخشرى، تفسير كشاف، ذيل آيه (احزاب، 59)، برخى گفته‏اند مراد از ادناء جلباب پوشيدن چهره با آن است به گونه‏اى كه بيشتر صورت پوشيده شود و فقط دو چشم ديده شود. ر.ك: سراج‏الدين ابى‏حفص، تفسير غريب القرآن، ص‏312، عالم الكتب، چ اوّل، 1408ه.ق؛ طبرى، تفسير جامع‏البيان، ج‏22، ص‏47 - 46. براى آشنايى با ديدگاههاى مختلف در باره ادناء جلباب ر.ك: ابى‏زكريا يحيى بن‏زياد الفراء (م - 207ه.ق)، معانى القرآن، ج‏2، ص‏349، دار السرور؛ محمد بن‏احمد بن‏جزّى الكلبى (م - 741)، التسهيل لعلوم التنزيل، ج‏3، ص‏144، بيروت، دار الكتاب العربى، چ دوم، 1393ه.ق؛ محمد شوكانى، فتح‏القدير الجامع بين فنى الرواية و الدراية مِن علم التفسير، ج‏4، ص‏294، مصر، مطبعه مصطفى البابى، چ اوّل، رمضان 1350.
43) القاموس المحيط.
44) اقرب الموارد.
45) منتهى الارب فى لغة العرب.
46) ابى‏منصور الازهرى، ص‏370 - 282، تهذيب اللغه، ج‏11، ص‏66، ريشه جلب، بيروت، دار احياء التراث العربى، چ اوّل، 1421ه.ق.
47) ابن‏منظور، لسان العرب، ج‏2، ص‏315، ريشه جلب، بيروت، دار احياء التراث العربى.
48) در فرهنگ‏هاى فارسى نيز چادر كحلى كنايه از آسمان و شب تاريك به كار رفته است. ر.ك: فرهنگ عميد، ذيل واژه چادر.
49) الجلباب: كساء أسود تلبسه المرأة فوق ثيابها»، الخطيب العدنانى، الملابس و الزينه فى الاسلام (فى اسماء و انواع الملابس القديمة و الحديثه)، ص‏190.
50) سوره احزاب، آيه 59.
51) لمّا نزّلت هذا الآيه «يُدْنينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبيبِهِنَّ»، خرج نساء الأنصار كأنَّ على رؤسهن الغربان مِن اكسية سود يلبسنها»، سنن ابى‏داود، ج‏2، ص‏182، كتاب اللباس، باب فى لباس النساء، چ دار الكتب العربى.
52) محمد شمس الحق العظيم‏آبادى، عون المعبود فى شرح سنن ابى‏داود، ج‏11، ص‏159، نشر مدينه منوره، چاپ دوم، 1389ه.ق؛ المفصل فى احكام المرأة و البيت المسلم فى الشريعة الاسلامية، ج‏3، ص‏323، بيروت، الطبعة الثالثة، 1417ه.ق.
53) ر.ك: ذيل آيه جلباب (احزاب، 59)، ابى‏بكر عبدالرزاق بن‏همام الصنعانى (211 - 126ه.ق)، تفسير القرآن العزيز، ج‏2، ص‏101، بيروت، دار المعرفه؛ عبدالعظيم احمد تعيلب، فتح‏الرحمن فى تفسير القرآن، ج‏5، ص‏283، دارالسلام، چ اوّل، 1421ه.ق؛ عبدالرحمن ابن‏ابى‏حاتم (م - 1327)، تفسير القرآن العظيم، ج‏1، ص‏3154، بيروت، المكتبه العصريه، چ سوم، 1419ه.ق؛ ابى‏المظفر السمعانى منصور بن‏محمد الشافعى السلقى، تفسير القرآن، ج‏4، ص‏307 - 306، الرياض، دار الوطن للنشر، چ اوّل، 1419ه.ق.
54) دزى، فرهنگ البسه مسلمانان، ص‏130 - 129.
55) براى آگاهى در مورد خط و زبان پهلوى كه به فارسى ميانه معروف است و پيش از زبان فارسى حاضر (كه به فارسى نو مشهور است) رواج داشته است، ر.ك: دكتر محمدجعفر ياد، تاريخ ادبيات ايران، كتاب درسى سال اوّل ادبيات و علوم انسانى، ص‏10 تا ص‏7، نشر سال 1371.
56) محمد معين، فرهنگ فارسى، ج‏1، ص‏1264، واژه «چادر»، تهران، اميركبير، چاپ هشتم، 1371ه.ش.
57) على‏اكبر دهخدا، لغت‏نامه، ج‏5، ص‏6992 - 6990، واژه «چادر»، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ اوّل، از دوره جديد، بهار 1373.
58) همان، ج‏17، ص‏14، ذيل واژه «جلباب».
59) ر.ك: همان، واژه «چادر»؛ دكتر اكرم جودى نعمتى، مقاله «حُجْب در ادب فارسى»، مجله زن شرقى، شماره 18 - 17، ص‏104، ويژه حجاب، مرداد و شهريور 1383.
60) مؤيد احتمال ذكر شده اين است كه همين حالت پوشانندگى نسبت به چهار طرف و همه اطراف در چادرهايى كه عشاير و مسافران در مسافرت‏ها از آنها استفاده مى‏كنند نيز وجود دارد.
61) تفسير روح‏المعانى، ج‏12، ص‏127، ذيل آيه 59 سوره احزاب، همچنين تفسير الدر المنثور، ج‏5، ص‏221.
62) مسئله حجاب، ص‏177 - 176.
63) الظاهر أنّ قوله «نساء المؤمنين» يشمل الحرائر و الإماء و الفتنة بالإماء أكثر لكثرة تصرفهنَّ بخلاف الحرائر فيحتاج إخراجهنَّ مِن عموم النساء إلى دليل واضح»، محمد بن‏يوسف الشهير بأبى حيان الاندلسى، تفسير البحر المحيط، ج‏7، ص‏240، همچنين محمد ناصرالدين الالبانى، حجاب المرأة المسلمة فى الكتاب و السنة، ص‏43 - 42.
64) مسئله حجاب، ص‏178 - 176.
65) خلاصه پژوهش بررسى ويژگى‏هاى حجاب خواهران در دانشگاه تهران، ص‏5، مجرى طرح دكتر جعفرى بوالهرى، شهريور 1376.
66) براى آگاهى بيشتر ر.ك: مهدى صفار دستگردى، بدحجابى در نگرش جامعه‏شناختى، فصلنامه كتاب زنان، شماره 22، زمستان 1382.
67) الميزان، ج‏16، ص‏360.
68) يونيفرم به لباس يكسان و متحدالشكلى اطلاق مى‏شود كه گروهى، قشرى يا صنفى از مردم آن را بر تن مى‏كنند و بدين وسيله موقعيت شغلى يا صنفى خود را اعلام و از گروههاى اجتماعى ديگر متمايز و مشخص مى‏گردند، مثل نظاميان، قضات، روحانيون و ...، دكتر احمد صبور اردوبادى، آئين بهزيستى اسلام، ج‏4، ص‏80، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چاپ اوّل، بهار 68.
69) سوره احزاب، آيه 59، براى آگاهى بيشتر ر.ك: فصل سوم، بحث دليل و حكمت استفاده از جلباب و چادر مشكى.
 

فواید حجاب برای زنی که حجاب را برگزیده است به اینجا محدود نمی شود .در این مقاله به برخی فواید اشاره خواهیم کرد:

موفقیت‌های معنوی

شاید مهم‌ترین تاثیر فردی حجاب همین نکته باشد که زن با اعلام بندگی خویش و اطاعت از فرامین الهی، این حکم را به تمام و کمال اجرا می‌کند و پس از آن، احساس شادمانی و رضایت درونی به او دست می‌دهد که این تاج بندگی را با افتخار به سرنهاده است. زن پوشیده، از بین خود و خدا، خدا را برگزیده است و از بین احکام دین و خواسته‌های نفس، به احکام دین روی آورده است.

چنین انتخابی به روحیه، تفکر و عمل او، حال و هوای دیگری می‌بخشد و به پوشش او معنا می‌دهد و آن را عملی منطقی، خداپسندانه و در راستای حرکت‌های تکاملی او قرار می‌دهد.

وقتی زن تقوای جنسی را رعایت کند و خود را از نامحرم بپوشاند، وعده‌های الهی که برای پرهیزکاران داده شده است، درباره او محقق می‌شود، دارای قوه تشخیص حق و باطل می‌شود و راه سعادت و بدبختی را در زندگی می‌شناسد، گناهانش پوشیده و مورد آمرزش قرار می‌گیرد و از موفقیت‌های دیگری ، مانند درک شیرینی عبادت، شهامت، حق‌گویی، تکالیف شرعی و ترک محرمات در همه شرایط و پرورش استعدادها برخوردار می‌شود (اکبری، ۱۳۷۷، ص ۹۸).

اسلام اصولا به پیشگیری معتقدتر است، تا مداوا. به همین دلیل، با طرح سلسله اصولی، انسان را از قرار گرفتن در برابر خطر و گناه باز می‌دارد. مهم‌ترین این اصول، ایمان و اعتقاد به حضور در محضر خداوند است که از مهم‌ترین جاذبه‌های کمالات معنوی و روحانی است.

حفظ احترام و ارزش فردی

اصولا غلبه بر هواهای نفسانی و گذشت از لذت‌های حرام به انسان هیبت و وقار می‌بخشد.

به طور کلی،برخی مردان دو نوع نگاه متفاوت نسبت به زنان دارند: با زنانی که دارای جلوه‌گری یا پوشش ناقصی هستند، برخوردی شهوی، تفریحی و ظاهری دارند، اما برخورد آنان با زنان پوشیده، برخوردی همراه با احترام و تکریمی قلبی است. اصولا مردها قدرت ادامه نگاه به چهره زنان پوشیده را ندارند، زیرا حجاب اسلامی نگاه‌شکن است و سر به زیری مرد به هنگام سخن گفتن با زنان خود نوعی تکریم و احترام به آنهاست.

بی‌حجابی، ارزش‌های واقعی زن را تحت‌الشعاع ظواهر جسمی‌اش قرار می‌دهد و او را فدای هرزگی‌ها و طمع‌ها می‌کند. تنها راه بالابردن شخصیت زن پس از کسب معارف حقیقی و پایبندی به صفات حیا و عفاف، حجاب اوست. برتری شخصیت زن دراین است که دارای کمال همسری، کمال مادری و کمال اجتماعی است. زنی که به لحاظ همسری، ناقص و به لحاظ مادری، ناتوان و به لحاظ اجتماعی، ملعبه و بازیچه است، از برتری شخصیت بی‌بهره است . البته این نکته را باید متذکر شویم که حجاب صرفا برای حفظ احترام زن نیست، بلکه رعایت حجاب به همراه صفات عفت و حیا و اطاعت از اوامر الهی او را شایسته احترام می‌کند.

مصونیت، آرامش و امنیت زن

انسان در پناه محافظ ، احساس آرامش بیشتری دارد و در صورت پیشامدهای احتمالی از مصونیت‌ آن برخوردار است. پوشش دینی نیز نگهبان زن از نگاه‌های آلوده و آسیب‌های احتمالی است که به زن مصونیت و آرامش می‌دهد و هر چه این پوشش کامل‌تر شود، درصد امنیت و حفاظت آن بالاتر می‌رود .

“زن موجودی گرامی و معزز و نقش او سرنوشت‌سازی و تربیت بشر است. ارزش او فراتر از آن است که در معرض و دستخوش ارتباطات و روابط بی‌مرز باشد”. حفظ حریم زن باعث مصونیت او می‌شود و اولین اثر را بر آرامش روحی وی دارد، زیرا در سایه محفوظ ماندن این حریم بین خود و نامحرم، احساس امنیت می‌کند و هیچ کسی جرئت تعرض به او را پیدا نمی‌کند.

اثرات فردی حجاب را می توان در موارد زیر خلاصه کرد

* احترام به شخصیت زن به واسطه رعایت قانون (درجوامع اسلامی)

* احترام به شخصیت زن به واسطه عدم تعرض مردان هوسران به حریم ایشان

* مصونیت ارتباطات زن با مردان غریبه به واسطه بالا بردن شانس ارتباط با مردان سالم تر

* افزایش تقاضای اجتماعی برای ازدواج با زنان مجرد

* حفظ اعتقادات مذهبی فرد

* حفظ شخصیت زن از ناراحتی های روانی و رقابت با زنان دیگر از حیث مدگرایی و مانند آن

بسم الله الرحمن الرحیم

دین اسلام دارای یک سری قوانین فردی و یک سری قوانین اجتماعی است . قوانین فردی اسلام به گونه ایست که اگر فرد آنرا انجام ندهد یا در انجام آن کوتاهی کند در جامعه تاثیر مستقیم ندارد ، هر چند به مرور زمان تاثیر منفی خود را در جامعه جلوه گر خواهد نمود.

برای مثال سلامتی هر فرد مساله شخصی اوست و وظیفه شخصی هر فرد است که از سلامت خویش محافظت کند ، حال کسی به سلامت خود بی اهمیت باشد ، به خودش مربوط است مریض می شود و به سختی می افتد ، تا اینجا که قضیه شخصی است ولی این فرد حق ندارد بیماری خود را به دیگران سرایت دهد که در این صورت قضییه از شخصی بودن خارج می شود هر چند در غیر این صورت نیز هزینه های درمان او به جامعه تحصیل می شود.

مثل روزه خواری که اگر شخصی در خلوت بخورد حق الله است ولی اگر در ملاء عام روزه خواری کند چون این مرض خود را ممکن به دیگران منتقل کند و همه گیر شود اسلام با او بر خورد می کند.

پس تخلف از قوانین فردی در صورتی به خود شخص مربوط است که کسی از آن با خبر نشود و اگرنه اگر علنی شد امر به معروف و نهی از منکر مانع او می شود.

اما قوانین اجتماعی به گونه ایست که تخلف یا تبعیت از آن اثر مستقیم در جامعه دارد ، برای مثال شما در جامعه کوچکی مانند یک کشتی در حال زندگی هستید هیچ کس حق ندارد به این کشتی آسیب بزند و همه موظف به حفاظت از این کشتی هستند حال شخصی می خواهد قسمتی را که خود نشسته سوراخ کند ، آیا او حق این کار را دارد ؟

نخیر چون اگر او قسمتی را که خود نشسته سوراخ کند آب به کشتی نفوذ کرده و همه افراد غرق خواهند شد .

حال بحث حجاب از کدام دسته است ؟ جزء قوانین فردی یا اجتماعی ؟

بدون شک حجاب یک مساله اجتماعی است چون که در سلامت جامعه تاثیر مستقیم دارد به قوت می توان گفت رعایت حجاب یکی از اجتماعی ترین قانون اسلام است. حال اگر کسی بگوید حجاب امری شخصی است این نشانگر این است که او از مبانی اسلام کوچکترین اطلاعی ندارد ولو اگر فلان مسئول عالی باشد.

برای مثال زن و شوهری کنار هم عاشقانه زندگی میکنند ، مرد دوستدار همسر خود است و زن به او علاقه دارد و از زندگی با او و در کنار او راضی است حال مرد وارد جامعه می شود در جامعه زنان و دخترانی می بیند که به طرز وحشتناکی آرایش کرده اند و لباس های تنگ و محرک با رنگهای جذاب پوشیده اند و با عطر های مست کننده خود را خوشبو کرده اند ، مرد جذب ظاهر فریبنده آن زنان می شود و دوست دارد به آنان دست یابد ، کم کم از همسر خود زده می شود چرا که هر روز زنان رنگارنگی میبیند و چون تنوع طلب است دوست دارد همه آنها را داشته باشد.

مرد کم کم علاقه ی خود را به همسرش از دست می دهد و زندگی آنها رو به سردی می رود. زن از مردش دلسرد می شود مرد از زنش ، کارشان به طلاق می کشد ، کودکانشان روزی نزد مادر و روزی پیش مادر بزرگ ، روزی پیش پدر و روزی پیش پدر بزرگ زندگی می کنند.

زن برای تامین نیازهای خود تن به فحشا می دهد....

در این داستان مقصر اصلی از هم پاشیدن این خانواده گرم و صمیمی چه کسی بود؟ اگر آن زنها خود نمایی نمی کردند آیا این اتفاق تلخی که هر روز بارها و بارها در جامعه رخ می دهد اتفاق می افتاد؟

البته آن مرد هم باید تقوا پیشه می کرد و نگاه خود را کنترل می کرد چراکه نگاه به زن نامحرم تیریست از تیرهای شیطان که به سوی هر که پرتاب شود سخت است که بتواند از آن بگریزد.

امام صادق علیه السلام فرمودند : نگاه کردن به زنان نامحرم تیری از تیرهای مسموم شیطان است ، وای بسا که یک نگاه باعث حسرتی طولانی گردیده است. ( ثواب الاعمال و عقاب الاعمال صفحه 569)

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند : نگاه به صورت زنان، تیری است از تیرهای شیطان؛ هر کس آن را ترک نماید خداوند به طعم عبادتی را که او را شاد می کند می چشاند. ( مستدرک الوسایل، ج14، ص 270)

از این فتنه ها و آزمایشها یوسفها سر بلند بیرون می آیند هر چند حضرت یوسف نیز راحت قبول نشد

« وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأى‏ بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ َ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصينَ » (یوسف 27 ) آن زن قصد او كرد و او نيز- اگر برهان پروردگار را نمی ديد- قصد وى می نمود! اينچنين كرديم تا بدى و فحشا را از او دور سازيم چرا كه او از بندگان مخلص ما بود

برخی از خانمهای ناآگاه و بی اطلاع از مسایل دینی و اجتماعی و روانشناسی با جمله ای خنده دار سعی می کنند تقصیر را بیاندازند بر گردن طرف مقابل ، می گویند " هر طور که دلم بخواد لباس می پوشم ، مردا نگاه نکنن" این چه حرف کودکانه ایست که می زنند ؟

مگر می شود مقابل کودک ظرفی پر از تنقلات و خوراکی های رنگارنگ بگذاری و بگویی حق نداری بخوری ، مگر اینکه کودک خیلی خوب تربیت شده باشد که به این تنقلات دست درازی نکند.

خداوند همانقدر که به حجاب و پوشش زنان توجه کرده است به چشم پاکی مردان نیز تاکید کرده است.

« قُلْ لِلْمُؤْمِنينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ » ( النور 30 ) به مؤمنان بگو چشمهاى خود را (از نگاه به نامحرمان) فروگيرند

خداوند به زن می فرماید : « لا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى‏ جُيُوبِهِن‏ » ای زن تو زینت های پنهان خودت را آشکار نکن و حجاب حجابت را حفظ کن و جلب توجه نکن به مرد هم می گوید آقا شما هم نگاه نکن ، شوهر خواهد فهمید که به جز همسرش فرد دیگری نیاز او را تامین نخواهد کرد پس می چسبد به زندگی خود و چشمش دیگر در پی این و آن نخواهد بود .

نتیجه این می شود که جامعه ای پاک و با حیا خواهیم داشت ، بنیان خانواده محکم خواهد بود و آمار طلاق و تجاوز و جنایات به حداقل خواهد رسید. 

یک زمانی عده ای آمدند و گفتند که این همه عطش جنسی به دلیل این است که بشر همیشه در رابطه جنسی محدود بوده است مابیاییم این روابط را آزاد کنیم یک مدت بعد غریزه جنسی بشر سیر می شود و عطش خود را از دست می دهد این کار را کردند چه شد ؟ آیا در برهه زمانی عطش جنسی از بین رفت ؟

نخیر عطش جنسی تبدیل به جنون جنسی شد .

شما یک انسان معتاد را فرض کنید ، فردی می گوید این معتاد به این دلیل به مواد مخدر اینقدر اعتیاد دارد ولع دارد چون همیشه از آن منع شده شما مواد مخدر نامحدود در اختیار او قرار بده ، آیا مدتی بعد ترک خواهد کرد ؟

نخیر بلکه هر روز مصرف او بالا می رود ، آنقدر مصرف می کند که بالاخره به دلیل زیادی مصرف مرگ به سراغ او می آید.

تاریخ را بخوانید ، به برخی پادشاهان می رسید که صدها همسر موقت و دائم داشته و دارند ، ولی میبینیم که باز دنبال دختران زیبا برای همسری است.

شما به آمار تجاوزهای جنسی کشورهای اروپایی نگاه کنید، آماری که رسمی است و ثبت شده ، بگذریم از آمار غیر رسمی که آنقدر بالاست که باورش برای ما سخت است .برآورد از تحقیقات نشان می دهد که بین 75 و 95 درصد از جرایم تجاوز به عنف هرگز به پلیس گزارش نشده است.

جدول زیر آمار تجاوز به عنف در سالهای 2008 و 2009 می باشد که توسط سازمان ملل اعلام شده است " منبع و فهرست کامل "

در این کشور خانه های فحشا به وفور یافت می شود ، زحمت رابطه جنسی یک تماس تلفنی است شاید هم یک اس ام اس !

زنان پر زرق و برق به اندک قیمتی خود را در اختیار مردان قرار می دهند حال در این کشور چرا باز آمار تجاوز به این حد وحشتناک است؟

وقتی روابط جنسی  آزاد باشد و بدون ازدواج ممکن باشد ، کمتر کسی میل به ازدواج خواهد داشت ، چرا که غریزه جنسی تامین است ، نیاز عاطفی هم از رابطه با غیر همسر تامین می شود حال فرد نیازی برای ازدواج نمی بیند .

هر چه فساد و روابط بی ضابطه بیشتر باشد آمار ازدواج پایین می آید و آمار طلاق بالا می رود.

اگر حجاب و عفاف باشد ، مردها هم چشم خود را کنترل کنند دخترو پسر هم در سن مناسب ازدواج کنند ، آیا در جامعه فسادی وجود خواهد داشت؟

جامعه بدون فساد و بزه کاری قطعا جامعه ای موفق و رو به پیشرفت خواهد بود .

چاره چیست؟!
این رسم در آفرینش هست که پدران اگر انگور ترش بخورند، دندان فرزندان کند می شود، اما.... این رسم هم هست که آدمی امروز تمامی دیروز خود را به فراموشی می سپارد و از یاد می برد. تصور اغلب ما این است که ما اینجایی هستیم، برای اینجا آفریده شده ایم و هرچه هست همین جاست!
چه کسی یادش هست آن روز ها را که ما مَلَک بودیم و فردوس برین جایمان بود؟ و... بعد به خطایی مستأجر این خراب آباد شدیم.
آری،گذشتِ زمان، نسیان می آورد و فراموشی خصیصه آدمی است.
این هفدهم دی داغی بود بر دل نجابت. قلب حیا خون شد وقتی که این روز خودنمایی کرد. فغان عفاف برخاست وقتی که این روز در تقویم نشست.
ما بی حجاب نبودیم. نجابت،پوست تنمان شده بود و عفاف، همسایه ی دیوار به دیوار دلمان بود. حیا، درخت ریشه دار حیاتمان بود که هرچه شاخه های آن را می بریدند، بارورتر و تنومندتر می شد.
یک روز به زور، برخی از مادران ما را به نمایش بردند و از آنها بازی خواستند. وقتی نمایش تمام شد، بازیگران یادشان رفت از نقش بیرون بیایند، یادشان رفت ماسک ها و نقاب های تحمیلی را بردارند. و بعد ..... فرزندانشان خیال کردند که هرچه هست طبیعی است، همان باید باشد.
و این شد که حجاب که فطری و طبیعی دختران و زنان ما بود، اضافی و تحمیلی و غیرطبیعی جلوه کرد و بی حجابی که منافات داشت با فطرت و طبیعت عفاف آسای دختران و زنان، طبیعی تلقی شد.
و ما هنوز گرفتار این مصیبتیم که دست هایی از درون و بیرون مرزها، زنانمان را به نمایش می خوانند....
ما اکنون نیازمند کندن نقاب های دروغین و بازگشت به اصل پاک و بی آلایش خویشتنیم!

فصل‌های این مقاله که درباره حجاب است به بررسی آن در اسلام، قرآن، آیین مسیح و نصرانی پرداخته است. بعضی از این فصل‌ها که جامعه کنونی به آن گرفتار است که یکی از این فصل‌ها به بررسی پوشش بانوان در زندگی امروزی و نظر معصومین را در این باره آورده شده است. یکی دیگر از این فصل‌ها در مورد عوامل بی‌حجابی است که باید به آن توجه داشت و می‌طلبد که مسئولین در این باره با جدیت کار کنند و این معزل را از کشور اسلامی و شیعه رهایی دهند.

هدف کلي :آشنايي با ارزشمندي آراستگي ظاهري همراه با عفاف در اسلام و گرايش به اين آراستگي و عفاف .
مرور بر مفاهيم : 1. اسلام بر پاکيزگي و آراستگي تاکيد مي کند .
2. آراستگي هنگام عبادت و آراستگي در خانه نيز مورد تاکيد اسلام است .
3. ميان آراستگي ظاهر و آراستگي باطن ارتباط وجود دارد .
4. عفاف يک حالت روحي و فضيلت اخلاقي است .
5. زن کانون عفاف خانواده و توجه به عفاف براي او ارزشمند تر است .
6. عزت در مقابل حقارت و ذلت قرار دارد .
7. نياز به مقبوليت با آراستگي ارتباط دارد .
8. انسان صاحب عزت نمي کوشد که با ايجاد تغييرات ظاهري ، توجه ديگران را به خود جلب کند .

فصل دوم : اقتصادیغیر از مبحث فرهنگی و عامل فرهنگی که شاید بتوان گفت که مهم ترین عامل ، در بد حجابی است ، عامل اقتصادی هم عامل بسیاری از بد حجابی ها و نا هنجاری ها در جامعه است ؛ چرا که فشار اقتصادی بر خانواده ها و مردم ، موجب زیاد شدن فحشا و منکرات در جامعه است . امام علی (صلوات الله علیه ) به فرزندشان محمد بن حنفیه فرمودند : « یا بنیّ إنّی أخافُ علیکَ الفقر ، فاستعِذ باللهِ منه فإنَّ الفقرَ منقصةٌ للدین مُدهشةٌ للعقل داعیةٌ للمقت » .فرزندم ! از این که فقیر گردی در مورد تو بیم دارم . پس ، از آن به خدا پناه ببر ، که فقر به دین آسیب می رساند و عقل را مشوش می سازد و باعث ایجاد دشمنی می گردد(52).با توجه به حدیث مذکور می توان به این نتیجه رسید که ، بسیاری از نا هنجاری ها و تخلفات اجتماعی مربوط به عامل اقتصادی می شود . اگر جامعه ای ازلحاظ اقتصادی دارای مشکل باشد ، همه ی دستگاه ها و بخش های آن دچار مشکل می شوند . یکی از مشکلات اقتصادی بیکاری است که با توجه به بیکاریِ جوانان ، می توان به این مطلب رسید : بیکاری موجب می شود که جوان بیکار ، دست به تخلف و مسائل خلاف شرع بزند در حالی که هیچ کدام به نفع اسلام و نظام اسلامی نیست و با این کار باعث شود که پدیده های بسیار زشت و بدی در جامعه پدیدار شود . برای مثال : وقتی که یک جوان ، بیکار باشد برای حل مشکلات خود ، باید یک منبع درآمدی داشته باشد که در اثر آن احتمال ارتکاب سرقت ، خرید و فروش مواد مخدر ، استعمال مواد مخدر ، بزهکاری و روسپیگری در او شود . بيكارى از آن جهت نقطه ضعف اقتصادى براى نظام جمهورى اسلامى به حساب مى‏آيد كه خود منشأ بروز بسيارى از آسيب‏هاى اجتماعى، نظير فقر، فساد ، قاچاق مواد مخدر، اعتياد، سرقت و قتل مى‏شود و با تشديد اين آسيب‏ها در بلند مدت ضريب امنيت كاهش يافته ، نظام ناكارآمد جلوه كرده و در چنين شرايطى بيگانگان به خود اجازه هر گونه مداخله‏اى را خواهند داد(53). مشکل اقتصادی ، خود به تنهایی می تواند عامل بسیاری از مشکلات اخلاقی و اجتماعی باشد که می توان در بین آن ها به سرقت ، اعتیاد ، خرید و فروش و قاچاق مواد مخدر ، فراراز خانه ، روسپیگری ، تجارت و قاچاق انسان ، تجارت جنسی ، خود کشی ، سقط جنین ، طلاق و ... اشاره کرد که هر کدام از این ها می تواند در بدتر شدن وضعیت حجاب زنان و دختران ، تأثیر بسیار زیادی داشته باشد و حتی می توان گفت که مشکل اقتصادی به طور مستقیم عامل بسیاری از بد حجابی هاست .ازجمله ی عوامل اقتصادی بد حجابی می توان به فقر ، ربا خواری و حرام خواری اشاره کرد که عواملی بسیار مهم برای بد حجابی ، در دختران ایرانی هستند .
الف) فقر
فقر و تنگدستی موجب می شود که بعضی از دختران و زنان ایرانی به دنبال آرایش های غلیظ و... بروند که با زیبا کردن خود ، برای خودشان کار و شغلی پیدا کنند ؛ برای مثال : دختری در خانواده ای فقیر زندگی می کند که می بیند برای پیدا کردن شغل ، چاره ای برایش نمانده ؛ مجبور است که بد حجاب و با آرایش غلیظ و فجیع در جامعه رفت و آمد داشته باشد تا این که شاید کار و شغلی برای خودش پیدا کند و در مکانی استخدام شود . حال فرض کنید دختری که برای کار و پیدا کردن کارو رهایی از فقر و تنگدستی دست به بد حجابی زده است ، آیا اگر به این شخص فشار اقتصادی و فقر مضاعف وارد شود ، دست به اعمال منافی عفت و روسپیگری برای کسب روزی و معاش نمی زند ؟ در حدیثی از حضرت علی (صلوات الله علیه ) آمده : « ضرورةُ الفقرِ تبعثُ علی فظیعِ الامرِ(54).» ضرورت و ناچاری فقر و نداری ، آدمی را بر کار زشت و رسوا وا می دارد . انسان موجودی است که برای زندگی در کره ی خاکی آمده است و تا زمانی که زنده است طبق خواسته های نفس یا هر چیز دیگر به دنبال این است که ، یک زندگی راحت و خوبی داشته باشد ؛ حال در مسأله ی فقر هم موضوع این است که هیچ انسانی دوست ندارد فقیر باشد ؛ پس به دنبال رفع فقر از خود بر می آید که راه های بسیار زیادی از طریق غیر شرعی برای آن وجود دارد . در جوامعی که چشم و هم چشمی و تجمل بیشتر باشد ، فقیر نیز بیشتر است ؛ تجمل‏گرايى مردم سبب تضعيف اقتصاد كشور، گسترش شكاف طبقاتى، افزايش نا امنى و رشد مشكلات خانوادگى مى‏شود(55). درکشور ما هم اکثر مردم براساس چشم و هم چشمی زندگی می کنند . حال افراد فقیری که وجود دارند و با فقر زندگی را می گذرانند ؛ عده ای از این افراد به دنبال این هستند که خود را ازاین مشکل و سختی نجات دهند؛ به ناچارعده ای دنبال قاچاق وعده ای به دنبال خود فروشی ، عده ای به دنبال سرقت و دزدی و کارهای دیگر می روند . اگر عده ای به دنبال خود فروشی بروند مجبور هستند برای این کار ، آرایش های فجیعی کنند و در خیابان ها و کوچه ها رفت و آمد داشته باشند .این کار ، مشکلاتی را ایجاد می کند مثل : 1- حساسیت زدایی نسبت به بد حجابی 2- ترویج و شیوع فضای شهوت در جامعه 3- تبدیل شدن خیابان ها به محل عرضه ی دختران 4- نا امن شدن خیابان ها و کوچه ها و اجتماع 5- مختل شدن اقتصاد فعال کشور و ... که هر کدام به نوعی موجب سقوط کشور و اجتماع از لحاظ اخلاقی است .فضایی که آکنده از شهوت باشد ، جایی برای رشد علمی ، معنوی ، فرهنگی ، اقتصادی و ... نمی گذارد؛ چرا که تمام افراد ، فقط به فکر ارضاء خود هستند که البته جایی برای رشد باقی نمی ماند ؛ در صورتی که از یک نظام و حکومتی که به نام اسلام است ، انتظار می رود چیزی غیر از این باشد و به دنبال اجرای اسلام ناب محمدی باشد ولی به دلائلی ، اوضاع دیگری حاکم است .از جمله وظایف حکومت اسلامی می توان به این اشاره کرد که باید سطح معیشت مردم را تا حد بسیار زیادی بالا ببرد که مشکلات اقتصادی در آن جامعه وجود نداشته باشد ؛ پس در نتیجه فقر می تواند تأثیر مهمی در بی حجابی زنان داشته باشد که وظیفه حکومت اسلامی است که مردم را از لحاظ مادی تأمین کند تا حدأقل مشکل فقر یکی از عوامل بد حجابی نباشد .
ب) ربا خواری
یکی دیگر از عواملی که در جنبه ی اقتصادی می تواند موجب بد حجابی شود ، ربا خواری است . در روایتی آمده است : « عن أبی عبدِ اللهِ صلواتُ الله علیه قال : درهم رباً اشدُّ عندَ اللهِ من سبعینَ زنیةً کلها بذات محرمٍ(56) .» امام صادق ( صلوات الله علیه ) فرمودند : نزد خدا درهمی از ربا بدتر و شدیدتر از هفتاد مرتبه زنا با محارم است .ربا خوارکه عملش ، مساوی یا بیشتر از هفتاد مرتبه زنای با محارم است ، هیچ وقت نمی تواند دختری داشته باشد که ، با حجاب و متدین و پایبند به احکام الهی باشد ؛ به همین علت زمانی که فرزندش بزرگ می شود و به سن بلوغ می رسد به دنبال خواسته های نا مشروع خود می رود .در کتاب علل الشرایع درباره علت حرمت ربا نوشته شده است که : ربا موجب فساد و ظلم و نابودی اموال می باشد(57). این فساد می تواند در اموال و نیز اولاد باشد ؛ وقتی اموال فاسد شد ، غذایی هم که از مال حرام به دست می آید ، حرام است . از آن مال حرام به فرزندش می دهد واو از آن تغذیه می کند و به دنبال آن ، انسانی فاسد تحویل جامعه داده می شود .
در ربا ، یک نفر ربا می دهد و دیگری می گیرد و هر دو نفر زیان کار دنیا و آخرت می شود ؛ اما مشکل اینجاست که به خاطرکار این دو نفر ، با پولی که ربا خوار می گیرد و زندگی خود و خانواده اش را می گذراند ، به مرور زمان ، انسان هایی فاسد و مفسد و مخرب از این خانواده تحویل اجتماع داده می شود .از جمله ی فساد ها می تواند فساد جنسی باشد که دختر و پسر شخص ربا گیرنده می توانند مرتکب شوند و یا حتی فقط بی حجابی یا بد حجابی دختر ربا گیرنده باشد که در جامعه و اجتماع رفت و آمد دارند که این خود به تنهایی می تواند ، موجب تشویق و ترغیب چندین نفر دیگر شود که آن افراد در شک و تحیر و مرز بد حجابی و با حجابی بوده اند ؛ به هر حال زن که آفریده شده است ، میل به زیبایی و خود پسندی دارد . حال اگر شخصی بیاید و این میل را تشدید کند ، خسارت هایی به بار می آورد که جبران کردن آن کار بسیار مشکلی است و از مصادیق تشدید بد حجابی ، همین ربا خواری می باشد .
ج) حرام خواری
حرام خواری هم از مواردی است که می تواند سلامت اخلاقی و روانی اجتماع را مورد حمله قرار دهد . یکی ازموارد سلامت روانی حجاب است . با تفحص در جامعه و جستجو در احوالات مردم ، مشاهده می شود که همه یا اکثر افرادی که حرام خور هستند ، نه خود و نه خانواده ی آن ها اهل نماز و روزه و دستورات دین نیستند ، بلکه همگی پیرو و رهرو شهوات و خواسته های حیوانی خود هستند که هرکدام از طریقی به هوسرانی مشغول هستند . حال ، دختری که در خانواده ای به دنیا می آید و از ابتدا غذای حرام می خورد ، آیا می تواند حجاب اسلامی داشته باشد ؟ مسلم است که همه ی مردم مال حلال نمی خورند ؛ بلکه بعضی از مردم هستند که مال حرام می خورند ؛ همین مقدار کافی است تا عده ی دیگری به افراد بد حجاب افزوده شوند . مال حرام آثار بسیار زیان باری دارد ، تا جایی که انسان ، با خوردن مال حرام به قتل امام خودش همت می گمارد و در پی شهید کردن او بر می آید . امام حسین (صلوات الله علیه ) در روز عاشورا در ضمن خطبه ای فرمودند : « کلُکم عاصٍ لأمری غیر مستمعٍ لأمری فَقَد مُلِئَت بُطونُکم منَ الحرامِ و طَبَع علی قلوبِکم(58)...»یعنی : چون عطای حرام خورده اید و شکمتان از مال حرام پر شده است ، همه ی شما از فرمانم سر بر تافته اید و به گفتارم گوش نمی دهید ؛ خداوند نیز بر قلب هایتان پرده افکنده است(59). این عاقبت حرام خواری است تا جایی که امامِ زمانِ خودشان را به شهادت می رسانند . آیا این افرادی که در اثر حرام خواری امام خودشان را به شهادت می رسانند ، از بد حجابی یا بی حجاب شدن ترس و ابایی دارند ؟ نه ، بلکه به خودشان افتخار می کنند و می گویند که ما افتخارمان این است که حجاب نداریم و حجاب یک موضوع واپسگرایانه است ، در صورتی که سخت در گمراهی و اشتباهند .پس یکی از عواملی که در باب اقتصاد ، می تواند عامل بسیار مهمی در بد حجابی جوانان باشد ، حرام خواری است . در حال حاضر ، بسیاری از بانک ها ، معاملات ربوی انجام می دهند ؛ آیا تأثیری غیر از بی دینی مردم می توانند داشته باشند ؟ افرادی که پست دولتی یا شغل آزاد دارند ، زمانی که به وظیفه ی خود عمل نکنند ، این حقوق یا دستمزد دریافت شده ، حرام می باشد و ثمره ای جز فرزندان لا اُبالی و بی دین و منحرف نخواهد داشت .

در این مقاله سعی شده است ، عوامل بد حجابی در ایران ، مورد نقد و بررسی قرار گیرد و همچنین در رابطه با این عوامل ، به میزان نیاز و احتیاج ، توضیحاتی داده شود که خواننده ، متوجه اهمیت موضوع و مطلب شود . مطالب این مقاله ، از سه فصل تشکیل شده است که فصل اول ، در رابطه با عوامل فرهنگی ، فصل دوم مربوط به عوامل اقتصادی و فصل سوم در رابطه با عوامل اجتماعی بد حجابی بحث می کند .هر کدام از این فصول دارای بخش های مختلفی است ؛ به عبارت دیگر ، این فصول دارای زیر مجموعه هایی است که هر کدام ، به صورت مختصر و روان و با ذکر مستندات مخصوص به خود ، ارائه شده است .فصل اول از زیر مجموعه های تهاجم فرهنگی ، شبیخون فرهنگی ، دین زدگی و دین گریزی و رسانه تشکیل شده است . تهاجم فرهنگی ، شامل بی توجهی نسبت به فرهنگ خودی ، خود باختگی فرهنگی و مصرف گرایی است . عامل رسانه هم ، از زیر مجموعه های صدا و سیما ، سینما و فیلم های سینمایی ، ماهواره و اینترنت تشکیل شده است .فصل دوم در رابطه با عوامل اقتصادی می باشد که دارای زیر مجموعه های فقر ، ربا خواری و حرام خواری می باشد . فصل سوم نیز ، از جامعه ، خانواده ، بی توجهی مردم یا به عبارت دیگر ، عافیت طلبی آن ها ، مسؤولین بی کفایت ، ضد دین و لیبرال ، چشم و هم چشمی و ترک امر به معروف و نهی از منکر تشکیل شده است . هر کدام از این موارد ، دارای توضیحات مخصوص به خود است که در این مقاله سعی شده است ، به صورت شیوا و مختصر و روان توضیح داده شود .
وجود انسان های متقی و دارای معرفت ، در هر جامعه ای امکان پذیر است و در جامعه ای مثل جامعه ی ایران که اکثر مردم ، مسلمان و شیعه هستند ، این افراد بیشتر یافت می شوند ؛ به عبارت دیگر می توان گفت : اکثر آن ها دغدغه ی دین دارند . در این میان ، افرادی در خانواده های مذهبی و غیر مذهبی وجود دارند که از حجاب اسلامی که یک نماد برای دین داری و مسلمان بودن است ، دست برداشته و به طرف بی بند و باری و هرزگی رفته اند .شاید برای بعضی از افراد ، این سؤال پیش آمده باشد : چرا ما که ادعای شیعه بودن داریم ، باید به چنین وضعیتی دچار شویم که جوانانمان از شرّ بی حجابی و بی بند و باری در امان نباشند و هر روز باید منتظر خبری بد و ناراحت کننده ، در مورد عفت و عزت فرزندان خودمان و دیگران باشیم ؟ به عبارت دیگر سؤال این باشد که چرا ما با این سابقه ی دینی و فرهنگی ، باید با این وضعیت بد حجابی دست و پنجه نرم کنیم ؟ و چرا باید دختران ما بی حجاب باشند ؟در این جا می تواند سوال این باشد که ، این سیر بد حجابی که در جامعه مشاهده می شود ، آیا برنامه ریزی شده است ؟ آیا یک عامل خاص ، مثل بی علاقه بودن مردم به دین ، عامل بد حجابی است یا این که می تواند عوامل متعددی داشته باشد ؟ آیا شرایط فرهنگی حاکم در کشور ، می تواند عامل بد حجابی باشد ؟ آیا وضعیت اقتصادی و سطح معیشت ، می تواند تأثیریدر حجاب داشته باشد ؟ آیا جو جامعه و مسائل اجتماعی ، در بد حجابی موثر است ؟ یا این که هیچ کدام از این مسائل ، ربطی به بد حجابی زنان و دختران ندارد ؟ بد حجابی و بی بند و باری عوامل متعددی دارد که هرکدام می تواند نا معلوم و نا شناخته باشد ؛ حال باید از خود سؤال کرد که چه دلائل دیگری می تواند در این مورد ، تأثیر داشته باشد ؟ باید از خود سؤال کرد مگر ما دررابطه با حجاب ، قانون نداریم ، پس چرا به این قوانین عمل نمی شود ؟ آیا این دلیل بی اهمیتی احکام اسلام در نظر مسؤولين نیست ؟ در اجرای قانون در مورد رانندگی به هر طریقی به قانون عمل می شود؛ چرا ؟ چون که جان افراد ، ارزش زیادی دارد ؛ ولی در مورد حجاب به کدام قانون عمل می شود ؟ آیا ارزش روح انسان کمتر از جسم اوست که این طور به آن بی اهمیت شده ایم ؟در کتاب های مختلف به مبحث حجاب پرداخته شده است . افراد بسیاری در رابطه ی با این موضوع حیاتی ، کتاب ها و جزوه هایی نگاشته اند که در آن میان ، می توان به کتاب مسأله حجاب شهید مطهری و ... اشاره کرد ؛ ولی در این کتب و تحقیقات ، بیشتر در مورد پیشینه و اثبات اصل آن بحث شده است . در مواردی هم به عوامل بد حجابی پرداخته شده است ؛ چنان که از مقالات و سایت های اینترنتی ، این موارد مشهود است ؛ اما مشکل آن مقالات و نوشته ها در این است که اصل و اساس و عوامل ، به صورت مجتمع ، طبقه بندی و مجموعه ای نوشته نشده است ؛ بلکه به صورت پراکنده ، مواردی ذکر شده و در رابطه با هر کدام ، توضیحاتی داده شده است .در این مقاله سعی شده است که عوامل بد حجابی در ایران به صورت منظم ، طبقه بندی و با عبارات واضح و رسا توضیح داده شود و حتی در مواردی هم به ذک بعضی از مصادیق پرداخته شده است که کلی گویی نشده باشد . هر روز به بهانه های واهی ، قانون حجاب و عمل به آن ، تضعیف می شود ولی فردای آن روز شعار حجاب اسلامی در جامعه سر داده می شود ولی کوچک ترین عمل و خدمتی از مسؤولي در این زمینه صورت نمی گیرد و فقط شعار است که در بین آن ها حکم فرماست . حال اگر خدمتی انجام شود ، مسؤولي دیگر آن را شتاب زده ، غیر عاقلانه و سطحی می داند و باز حجاب به فراموشی سپرده می شود تا این که شخص دیگری به فکر اجرای احکام اسلامی بیفتد و دوباره اسم حجاب مطرح شود . سؤالی که در این جا مطرح می شود این است که کدام کار سطحی نیست ؟ خواهش ما این است که آن عملی که سطحی نیست را ، مسؤولين امر انجام دهند .وقتی صحبت از تک جنسیتی کردن دانشگاه ها می شود ، افراد دلسوز موافق اجرای آن هستند ولی افرادی هم یافت می شوند که مخالف اجرای آن هستند . آیا کشور اسلامی ما چیزی از آمریکا و انگلستان کم دارد که در آن کشورها ، دانشگاه های تک جنسیتی وجود دارد(1) ولی در کشور اسلامی ما این مورد یافت نمی شود ؟چرا در ادارات کشور کمونیستی چین ، آرایش زنان ممنوع اعلام می شود(2) ولی در ایران اسلامی ، مدیران، خانم های شاغل را امر به آرایش و تبرج می کنند(3)؟ مگرقرآن نفرموده است « وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولي (4)» ، یعنی همچون جاهلیت نخستین در میان مردم ظاهر نشوید ؛ پس چرا به دنبال تبرج و بی بند و باری هستند ؟ما هر روز شاهد عقب نشینی در مقوله ی حجاب اسلامی هستیم ، روز اول چادرها کنار می رود ؛ روز دوم مانتوها تنگ می شود ؛ روز سوم مانتوها کوتاه و روز چهارم ، مانتوهای کوتاه تبدیل به پیراهن و شلوار می شود ؛ روز پنجم آستین ها و شلوارها کوتاه می شود ؛ روز ششم روسری ها کوچک و برداشته می شود و روز هفتم شلوار و لباس پاره مُد می شود و روز هشتم ... آیا این سیر منظم واین روش دقیق و حساب شده ، بی دلیل است ؟ آیا کسی ، مدیریت این کار را بر عهده ندارد ؟ اگر انسان ، شخص کودنی هم باشد ، می فهمد که این کارها برنامه ریزی شده است .شخصی اعلام می کند که : در حال حاضر مشکل جوانان ما ، مانتوی کوتاه و موهای دختران ما نیست(5) . از او می پرسیم که مشکل جوانان ما چیست ؟ مردم آندلس یا اسپانیا به چه روشی شکست خوردند و یا بی دین شدند(6)؟ مگر غیر ازبی حجابی و عیش و نوش و بی عفتی ، دلیل دیگری داشت ؟بی حجابی ، عامل بسیاری از مشکلات است ؛ حال در این مقاله سعی شده است که ، عوامل بد حجابی در ایران بررسی شود و به اختصار ، توضیح داده شود و این مقاله از سه فصل تشکیل شده است فصل اول عامل فرهنگی است که دارای زیر مجموعه های تهاجم فرهنگی ، شبیخون فرهنگی ، دین زدگی و دین گریزی و رسانه می باشد . فصل دوم در رابطه با عامل اقتصادی است که از فقر ، ربا خواری و حرام خواری تشکیل شده است . فصل سوم نیز در رابطه با عامل اجتماعی ، صحبت می کند که دارای موارد جامعه ، خانواده ، بی توجهی مردم ، مسؤولين بی کفایت ، چشم و هم چشمی و ترک امر به معروف و نهی از منکر می باشد و در آخر هم نتیجه ی بحث نوشته شده است . إن شاء الله مورد رضایت خداوند متعال و حضرت ابا صالح المهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف ) واقع شود .

آتش كه در جنگل مي افتد، همه كساني كه در قبال خاموش كردن آن مسئول هستند، هر كاري از دستشان بر بيايد انجام مي دهند، هر كس از جانش مايه مي گذارد تا آتش را خاموش كند، و مهمترين كار در اين موقع، متحد شدن بر اساس قانون و برنامه اي واحد و هدفمند براي از بين بردن آتش است.
آيا ديده ايد اولين كاري كه انجام مي گيرد، و تمركز آتش نشان ها روي آن موضوع است،‌چيست؟

وقتي آتش با همه قدرتش به جنگل مي زند، راحت ترين طعمه هاي آتش، درختان خشك هستند،‌در اين ميان، باد، بزرگترين كمك را به وسعت بخشيدن به آتش مي كند، بهترين كاري كه در اين ميان انجام مي گيرد، بستن خط آتش است تا، از سرايت آتش به درختان سالم جلوگيري به عمل آيد، حال شيوه هايي كه آتش نشان ها انجام مي دهند، متناسب با كارشان اين است كه رديفي از درختان را در مقابل آتش حذف مي كنند تا جلوي سرايت آتش را بگيرند،‌ و اين در حالي است كه نه مي توان روي درختان خشك سرمايه گذاري كرد و نه مي توان جلوي باد را گرفت...
شايد با مثالي كه زدم،‌ به منظورم پي برده باشيد...

آتش بي حجابي و بي حيايي به جامعه زده است، و طوفان قدرتمند تفكرات غربي و شيطاني كمكي بزرگ به وسعت بخشيدن آتش بي عفتي، بي حيايي و بي حجابي مي كند، و اين در حالي است كه تفكراتي خشك كه تحمل مقابله با اين هجوم آتش و طوفان را ندارند، به راحتي مي سوزند، و خود را به موج بي حياي جامعه مي سپارند. البته نقطه ضعف آتش نشان هاي موظف به خاموش كردن آتش بي حجابي اين است كه، به اتحادي مبني بر داشتن راهكاري واحد و قدرتمند براي عمل كردن در اين جنگل جامعه نرسيده اند، گروهي فرهنگ سازي، گروهي برخورد قواي قهريه و هر كسي نظري دارد...

اما اگر در مثالي كه زده ام مناقشه اي نشود، بعد از تحقيقاتي كه در اين زمينه جسته و گريخته داشته ام،‌به اين نتيجه رسيده ام كه همه ما به اشتباهي بزرگ دست زده ايم، و آن هزينه كردن همه قواي فعال در اين محور، بر روي بي حجاب هاي جامعه است، و غافل از اينكه در مبحث حجاب، آنكه خود را همگام با تفكراتي ضد قرآني و ضد اهلبيتي كرده است، آنقدر متحمل هجوم تفكرات و اخلاقيات سوء شده است كه، حاضر مي شود بدن خويش و زيبايي هاي خدادادي خويش را به اين و آن نشان دهد، و همه انسانيت خويش را در بدن و موي خويش خلاصه كند، ‌و خوراك چشمان هرزه بعضي در جامعه كند و اين خود اوج ضعف فرد را مي رساند كه به اينجا ختمش كرده است، و ما هم با خوش خيالي، همه هزينه هاي فردي و اجتماعي و مالي را روي آنها زوم كرده ايم ( البته هر چند اكثر قريب به اتفاق بي حجاب ها نيت و مقصودشان اين نيست، بلكه خود به خود و در روندي با شيب تند، به گسترش شهوت و هوي و هوس در جامعه كمك شاياني مي كنند) 

در اين موضوع بدترين اتفاقي كه مي افتد، خوش خيالي و اميدواري ما به با حجاب هاي جامعه است، و البته نه همه آنها، بلكه آن دسته از با حجاب ها كه طبق سنت و قوانين خانوادگيشان، عرف اجتماعشان، و يا دلايل متعددي ديگر كه ممكن است، حتي نظارت برادري مقيد و مومن نيز باشد، مجبور به محجه بودن هستند و حتي نه، به حجاب عادتي از سر يك كار عادي كرده اند، ‌و به محض ورود به شرايط جديد و يا برادشته شدن قيدهاي ذكر شده، به فردي بي حجاب تبديل مي شوند. 

پس رشد بي حجابي وقتي اتفاق مي افتد كه ما با حجاب ها را رها كرده ايم و همين طور آمار در حال رشد بي حجابي را نظاره مي كنيم، و برنامه ريزي براي نجات آنها مي كنيم، غافل از اينكه بي حجاب ها از آسمان و از كرات ديگر نيامده اند، بلكه اينها همان باحجاب ها هستند كه در اصل "بيحجابي پنهاني" بوده اند !!!

پس، بستن خط آتش در اين محور و جلوگيري از بي حجاب شدن باحجاب ها، اولين كاري است كه بايد انجام گيرد، وقتي توانستيم،‌ با حجاب ها را نسبت به موقعيتي كه دارند و ارزش حجابي كه رعايت كرده اند توجيه كنيم و آنها را از دستبرد آتش ويرانگر نجات دهيم، و خط آتش را ببنديم،‌ آنوقت مي توانيم با كمترين كارها در زمينه حجاب، بهترين نتايج را بگيريم.

بي حجابي در جامعه ما، با بي فكري بعضي و توجيه نبودن بعضي، مي رود كه به سليقه و اختيار تبديل شود، غافل از اينكه سواي قوانيني كه بي حجابي را بي قانوني مي داند،‌ خداوندي هست كه بارها و بارها در قرآن كريم و از زبان ائمه اطهار(ع)، حجاب را ثواب، و بي حجابي را سواي از گناهي كبيره بودن آن، موجب اضمحلال جامعه مي شناسد.

به اين اعتقادم كه، تا اتحادي در اين موضوع در كشور صورت نگيرد؛ و كارها به صورت دور از هم و جزيره اي اداره شود و هر كس ساز خود را بزند، نتيجه اي جز‌ آنچه مي بينيم، عايدمان نخواهد شد...

خدايا، به آنها كه در اين محور فعاليت مي كنند، بينش، تعقل، اتحاد و تقوي؛ به آنها كه حجاب دارند، قدرت قدرشناسي و عمل به وظيفه، و به آنها كه حجاب را به عنوان قانوني قرآني و خدايي نپذيرفته اند، شعور و درك پذيرفتن اين تاج بندگيت به زن را،  اعطا كن...

حجاب؛ صدفی برای مروارید... این جمله کنار تصویر بالا شاید برای یک ذهن خوش خیال، تداعی گرِ تبلیغ برای حجاب اسلامی باشه اما قرار نیست یک پوستر باعث ایجاد حس خوشایند در من و شمایی بشه که به حجاب اعتقاد داریم. شاید هدف درست برای ساخت یک پوستر این باشه که مخالفان عقیده ی خودش رو قانع کنه یا حداقل قشر بیطرف رو به سمت خودش دعوت کنه. اون وقت باید از دید یک مخالف به اون نگاه کرد و خیلی تیزبین بود.

حرف من، اینجا در این متن، استثنائاً نه فقط درباره پوسترهای اینگونه بلکه درباره همین جمله است: «حجاب؛ صدفی برای مروارید» !!

شاید برای یک زن خیلی خوشایند باشه که اون رو ارزشمند تلقی کنن تا حدی که با یک جواهر کمیاب مقایسه بشه اما خوب چرا کلمه صدف برای ارزشگذاری روی حجاب، آنچنان روی این زن تاثیر نمیذاره که پوشش اسلامی رو انتخاب کنه؟

خب میشه اینطور نگاه کرد. قیمت و ارزش یک مروارید چه زمانی بدست میاد؟ آیا زمانی که در داخل یک صدف در بسته قرار داره؟ اگر چنین باشه، پس چطور از میان یک صدف در بسته میشه فهمید که داخلش یک مروارید نهفته و یا اگر هم هست، چطور میشه به کیفیت و اندازه اون جواهر پی برد؟ 

بله... قیمت یک جواهر وقتی مشخص میشه که از صدف بیرون بیاد و کارشناسان روی اون قیمت گذاری کنن!!

در واقع « حجاب؛ صدفی برای مروارید» یعنی همانطور که مروارید با خارج شدن از صدف، قیمت پیدا میکنه، زن هم باید با خارج شدن از حجاب، ارزشمند بشه!!

شاید این مفهومِ کاملا متضاد، برای بار اول در ذهن بیننده و حتی سازنده اش نقش نبنده اما در ضمیر ناخودآگاه مخاطب، چنین تحلیل و نتیجه گیری شکل میگیره و همین میشه که با وجود سی و اندی سال تبلیغ برای حجاب با چنین جملات و تصاویر به ظاهر خوبی، می بینیم که تاثیر کاملا معکوسی روی مخاطب داشته. چون این جمله بجای تبلیغ پوشش اسلامی، در واقع تبلیغ کشف حجاب هست.

این فقط یک نمونه از هزاران تبلیغ به ظاهر فرهنگی در راستای مذهب هست که هر روز در اطرافمون می بینیم و ناخودآگاه مارو بیشتر از دین و احکام اسلامی دورتر و متنفر تر میکنه.

حجاب
حجاب در منابع متعدد از نظر لغوی، به معنای مانع، پوشش، پرده و ستر و از لحاظ مفهومی یکی از ارکان اساسی عفاف برای رابطه میان زن و مرد به کار برده می‌شود. پدیده حجاب به عنوان پدیده‌ای دینی، اخلاقی، معرفتی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، حقوقی و ایدئولوژیک به طور قطع از ابعاد فرهنگی و اجتماعی جامعه لاینفک است.

مهمترین آیه قرآن کریم در خصوص حجاب می‌فرماید: ای پیامبر! به زنان با ایمان بگو چشم از نگاه به مردان اجنبی فرو بندند و فرج‌های خویش را حفظ کنند و زینت خویش را جز آنچه آشکار است آشکار نسازند و باید که روپوش‌هایشان را به گریبان‌ها کنند و زینت خویش را نمایان نکنند، مگر برای شوهرانشان، یا پدران و یا پدر شوهران یا پسران و یا پسر شوهران و یا برادران و یا خواهرزادگان و یا برادرزادگان و یا زنان و یا آنچه مالک آن شده‌اند یا افراد سفیه که تمایلی به زن ندارند و یا کودکانی که از اسرار زنان خبر ندارند، و مبادا پای خویش را به زمین بکوبند تا آنچه از زینتشان که پنهان است، ظاهر شود. ای گروه مؤمنان همگی به سوی خدا توبه برید، شاید رستگار شوید. (۱)
 
برخلاف تصور عموم مردم، حجاب فقط به معنای پوشش صرف و تنها مخصوص زنان نیست. حجاب و عفاف واقعی از منظر قرآن کریم، برای ارتباط با جنس مخالف حریمی ایجاد می‌کند که براساس آن مردان هم باید محدوده خاصی برای پوشش و ارتباطشان قائل باشند تا این حریم به صورت دو طرفه حفظ شود.
 
حجاب مجازی
به گزارش سیتنا، حال این سوال مطرح می‌شود که در فضای مجازی مسئله حجاب با سوء استفاده‌هایی که می‌دانیم تا کنون از حریم کاربران صورت گرفته و آثار مخربی که عدم رعایت آن برای جامعه در بردارد، چه تکلیفی با خود به همراه دارد.

رسانه‌ها به ویژه رسانه‌های تعاملی نظیر اینترنت در دنیای امروز مرز میان زنانگی و مردانگی و نیز فضای خصوصی و عمومی را درنوردیده‌اند. این مسئله با مطرح شدن اولین ایده شبکه اجتماعی در دهه 1960 و شکل گیری اولین شبکه اجتماعی در سال 1997 تحت عنوان Sixdegrees قوت گرفت و هرساله حتی کشورهای غیر مسلمان که به موضوع حجاب اعتقادی ندارند، از آثار منفی این فضاها مانند سوء استفاده از پوشش کاربران بی‌نصیب نبوده‌اند. برای نمونه همین چندی پیش بود که خبر تجاوز یک جوان انگلیسی به 1000 کودک منتشر شد؛ به طوریکه این فرد با ساختن اکانت‌های جعلی در شبکه‌های متعدد اجتماعی، اقدام به فریب کودکان و نوجوانان کرده بود.
 
اما واقعیت اینست که بین فضای مجازی و فضای حقیقی تفاوتی وجود ندارد و همین مسئله که برخی تصور می‌کنند، به دلیل عدم حضور محسوس سایرین، می توانند در فضای مجازی امنیت بیشتری داشته باشند، فرضی سراسر اشتباه است و  باید گفت که به عنوان یک اصل اساسی و محوری در اسلام، حفظ حجاب چه توسط زنان و چه مردان، بی‌قید ضروری است و این امر در هیچ فضا و مکانی از شمول استثنا خارج نشده است، مگر این‌که کسی هم از دیانت خود دست شسته باشد وهم از امنیت خود خسته شده باشد که « بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ» انسان از وضع خود آگاه است(2) و البته خداوند در همه حال شاهد و ناظر است.
 
شاید به جد بتوان گفت که یکی از اساسی‌ترین نقاطی که در جنگ نرم کشورهای مستکبر هدف‌گیری شده است، موضوع عفاف و حجاب می‌باشد و در واقع در تاریخ پانصد ساله استعمار می‌توانیم به وضوح مشاهده کنیم، هدف برخی کشورهای غربی استعمارگر و امپریالیست، در کنار استعمار فیزیکی و جغرافیایی مستعمرات، متزلزل کردن باورهای دینی و کم‌رنگ کردن معنویات مردم آن جوامع بوده است. به طور مثال با وجود اینکه کشورمان هرگز مستعمره کشور دیگری نبوده است، مسئله مبارزه با حجاب در دوران پهلوی از حمایت چند کشور غربی برخوردار بوده است. به طور قطع امروز این سلطه چهره جدیدی به خود گرفته است که در کشاکش نامحسوس با عقاید مذهبی ملل دیگر، مسئله ترویج و تبلیغ ضد‌ اسلامی به خوبی دیده می‌شود.
 
رعایت حجاب یک واجب شرعی است و همان‌طور که مقام معظم رهبری در دیدار با جمعی از زنان نخبه کشور فرموده‌اند: «در غرب با حجاب تدریجاً به صورت علنى دارد مخالفت می شود. عنوانى که براى این مخالفت ذکر می‌کنند، این است که می‌گویند حجاب نماد یک حرکت مذهبى است.» (3) ایشان همچنین در خصوص تهاجم فرهنگی غرب به حجاب فرموده‌اند: «این‌که مى‌بینید در بعضى از کشورهاى غربى، در بعضى از کشورهاى مسلمان اما با حکومتهاى غیر اسلامى، این‌طور حجاب اسلامى مورد تهاجم دشمنان دین قرار مى‌گیرد، این نشان دهنده گرایش زنان به حجاب است.» (4) غرب با آزادی‌های اساسی که برای ترویج بی‌حجابی در رسانه‌های داخلی و بین‌المللی قائل می‌شود، مدعی است که حجاب آزادی زنان را در جامعه سلب می‌کند، در حالیکه می‌بینیم، زنان در جوامع اسلامی با پوشش اسلامی، در بسیاری از عرصه های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی پا به پای مردان فعالیت دارند.
موارد مبارزه با حجاب در غرب به کرات اتفاق افتاده است که برای مثال می‌توان به فرانسه، به عنوان اولین و تنها کشوری که قانون مصوب فراگیری در برخورد با حجاب اسلامی را وضع کرده است، اشاره کرد (5)و سایر کشورها مانند انگلیس نیز برخوردهای موردی و مقطعی با حجاب داشته اند. برای نمونه "چریس وکر" استاندار منطقه اسکس در سال 2009 در روش پیشنهادی خود ورود زنان عریان به خیابان‌ها را یکی از راه‌های مقابله با حجاب زنان مسلمان دانست و یا شهادت مروه الشربینی در دادگاه آلمان در برابر دید عموم از این قبیل نمونه هاست. به طور کلی فرانسه، ترکیه و تاجیکستان به ترتیب سه کشور نخست دنیا در مبارزه با حجاب زنان شهروند خود می‌باشند.
 
از سوی دیگر نظریه مارپیچ سکوت الیزابت نوئل نئومان، اذعان می‌دارد که در یک فضا(حقیقی یا مجازی)، اگر عقیده‌ای خاص و رو به گسترش ˗ به طور مثال پوشش ˗ توسط اکثریت افراد یک جامعه مورد قبول واقع شود و کم‌کم مخالفت با آن موضوع توسط اقلیت جامعه دشوار شود، مارپیچ سکوت در آن جامعه از میان همین اقلیت  شکل می‌گیرد و هر کس می‌خواهد بداند نظر دیگری در آن موضوع چیست، که اگر با عقیده خودش در تضاد بود سکوت اختیار کند. در این جا هم مسئله بی‌حجابی حکایت همین نظریه است که کاربران فضای مجازی هر کدام به دیگری نگاه می‌کنند و می‌بینند دوستان، همکاران و حتی برخی بازیگران داخلی که بعضاً هم با پوشش‌های مناسب در اجتماع و رسانه ظاهر می‌شوند، در شبکه‌های مجازی به گونه دیگری عکس‌های کاربری خود را در معرض دید بقیه قرار می‌دهند، پس قبح این قضیه از بعد اجتماعی به تدریج از بین می‌رود و این خود به خود به شکل‌گیری یک مارپیچ بزرگ سکوت نسبت به پوشش کمک می‌کند.
 
امروزه «فیس‌بوک» به عنوان بزرگترین و گسترده ترین شبکه اجتماعی مجازی که بیش از سایر فضاها مسئله بحران پوشش را با خود به همراه دارد، به عنوان اسب تروای مافیای صهیونیسم، در خدمت سرویس‌های جاسوسی غرب و ایدئولوژی ضد‌اسلامی و نیز تروریسم فرهنگی قرار دارد. شبکه‌های اجتماعی بارها اثبات کرده اند که محلی برای توطئه‌ها و اقدامات تجاوزگرانه به محیط خصوصی افراد هستند. این فضاهای لامکان، مانند شمشیر دو لبه‌ای است که یک سوی آن سکوی رشد و شکوفایی است و سوی دیگر این پتانسیل را دارد که جامعه را به ورطه فساد و تباهی بکشاند و اثر مخرب فرهنگی و اجتماعی برای نسل‌های جدید باقی بگذارد. اما دو استدلالی که کاربران برای عدم حفظ پوشش در این فضا دارند: اولاً مسئله ناشناس ماندن و دیگری این فرض است که ثبات امنیتی آنها دست‌خوش تغییر نمی‌شود؛ که البته فرض دوم کاملاً خطاست. اگر به مثال‌های متعدد از جرایم سایبر که هر روز صفحه حوادث را به خود اختصاص می‌دهند یا وقایعی که پلیس فتا از گوشه و کنار جامعه شرح می‌دهد توجه کنیم، می‌بینیم که هر دو عامل: یعنی فرض ناشناس ماندن و امنیت کاملاً اشتباه است. ما می‌توانیم حجاب را به عنوان پوششی برای حفظ کرامت زن در فضای مجازی این گونه تعبیر کنیم: حجاب به مثابه سرسخت ترین فیلتر برای حفظ امنیت زن.
 
پدافند
به گزارش سیتنا، از آنجا  که بی حجابی، یک ناهنجاری محسوب می‌شود، پس رفتار مجازی ما نباید هیچ تفاوتی با محیط حقیقی دنیای خارج داشته باشد. یعنی رفتار ما در محیط طبیعی، در محیط مجازی هم انعکاس پیدا کند و این طور نباشد که چون احساس نمی‌کنیم، ناظری در فضای مجازی وجود ندارد و نیز امکان شبهه در تصورات ذهنی دیگران نسبت به ما ایجاد نمی‌شود، پس بازتر و راحت‌تر حضور پیدا کنیم. تحت هیچ شرایطی ارزش‌های شخصی و معیارهای فردی چه در محیط کار، مدرسه و دانشگاه و چه در فضای مجازی نباید دست‌خوش دگرگونی شود؛ تا هم خودمان را به عنوان یک کاربر از آسیب‌های احتمالی بی‌حجابی حفظ کنیم و هم به طور کلی جامعه را از گزندهای جانبی آن در امان نگهداریم.

بنابراین نظر شخصی نویسنده اینست که به منظورگسترش حجاب مجازی، کاهش لطمات وارده در اثر سوء استفاده در فضای مجازی، مصونیت قشر زن در جامعه و نیز حفظ ارزش های دینی و ملی، نهادهای فرهنگی ذیربط مانند وزارت ارشاد، وزارت آموزش‌وپرورش و نیز وزارت علوم به همراه رسانه‌های داخلی اعم از صداوسیما، مطبوعات، وب‌سایت‌های تحلیلی، خبری و .... در این امر به طور پویا عمل کنند. در واقع باید میان کلیه نهادهای دولتی و غیردولتی و نیز نهادهای حاکمیتی و نظارتی کشور که به نوعی در ترویج امر حجاب و عفاف دخیل هستند و اقدامات آنها به طور قطع باعث حفظ جایگاه حجاب در جامعه می‌شود، هماهنگی حاصل گردد.